Hücreler bölünerek çoğalır. İki temel bölünme türü vardır: mitoz ve mayoz. Sınavlarda sonuçlarını ve farklarını sormak çok yaygındır.
Hücre döngüsü
Hücre döngüsü interfaz ve bölünme (M) evrelerinden oluşur. İnterfazın G₁, S ve G₂ alt evreleri vardır:
- G₁: Hücre büyür, organel sayısı artar.
- S: DNA eşlenir (replikasyon); kromozomlar kardeş kromatitlere sahip olur.
- G₂: Bölünmeye hazırlık.
Mitoz
Vücut hücrelerinde (somatik) gerçekleşir; büyüme, onarım ve yenilenmeyi sağlar. Sonuçta ana hücre ile aynı kromozom sayısına sahip 2 hücre oluşur. Evreler: Profaz (kromozomlar belirginleşir, çekirdek zarı erir) → Metafaz (kromozomlar ekvatorda dizilir) → Anafaz (kardeş kromatitler ayrılır) → Telofaz (çekirdekler oluşur, sitoplazma bölünür). Hayvan hücresinde sitoplazma boğumlanarak, bitki hücresinde hücre plağı oluşarak bölünür.
Mayoz
Üreme ana hücrelerinde gerçekleşir; gamet (eşey hücresi) üretir. İki bölünme (mayoz I ve II) geçirir ve sonuçta kromozom sayısı yarıya inmiş 4 hücre oluşur.
- Mayoz I: Homolog kromozomlar eşleşir ve ayrılır; crossing-over (parça değişimi) profaz I’de olur, genetik çeşitliliği artırır.
- Mayoz II: Mitoza benzer; kardeş kromatitler ayrılır.
Karşılaştırma
- Hücre türü: Mitoz vücut hücresinde, mayoz üreme ana hücresinde gerçekleşir.
- Bölünme sayısı: Mitozda 1, mayozda 2.
- Oluşan hücre sayısı: Mitozda 2, mayozda 4.
- Kromozom sayısı: Mitozda aynı kalır (2n), mayozda yarıya iner (n).
- Crossing-over: Mitozda yoktur, mayozda vardır.
- Amaç: Mitozda büyüme ve onarım, mayozda gamet üretimi ve çeşitlilik.
Sınavda dikkat
- İnsanda vücut hücresi 46, gamet 23 kromozomludur.
- “Kardeş kromatitlerin ayrılması” mitoz anafaz ve mayoz II anafaz’dadır; “homologların ayrılması” mayoz I’dedir.
- Kanser, kontrolsüz mitoz bölünme sonucudur.