Kalıtım, özelliklerin ebeveynlerden döllere aktarılmasıdır. Sınavlarda çaprazlama ve olasılık hesabı sorulur.
Temel kavramlar
- Gen: Kalıtsal özelliği belirleyen DNA parçası. Alel: Aynı genin farklı biçimleri.
- Baskın alel (büyük harf): Heterozigotta kendini gösterir. Çekinik alel (küçük harf): Yalnızca homozigot çekinik durumda görünür.
- Genotip: Gen çifti (AA, Aa, aa). Fenotip: Gözlenen özellik.
- Homozigot: Aynı iki alel (AA ya da aa). Heterozigot: Farklı iki alel (Aa).
Mendel’in çalışmaları
Gregor Mendel, bezelye bitkisinde deneyler yaptı.
- Ayrılma ilkesi: Gametler oluşurken alel çiftleri ayrılır; her gamet bir alel taşır.
- Bağımsız dağılım ilkesi: Farklı kromozomlardaki genler birbirinden bağımsız dağılır.
Monohibrit çaprazlama
Aa × Aa: Genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekinik. Aa × aa (test çaprazı): 1 Aa : 1 aa; fenotip 1:1. Olasılık hesabı: Aa × Aa’dan aa yavru olasılığı 1/4’tür.
Dihibrit çaprazlama
AaBb × AaBb: Fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1. Her gen için olasılıklar ayrı hesaplanıp çarpılır.
aabb olasılığı = 1/4 · 1/4 = 1/16.
Kalıtım türleri
- Eksik baskınlık: Heterozigot ara fenotip gösterir (kırmızı × beyaz çiçekten pembe).
- Kodominans: İki alel birlikte ifade edilir. ABO kan grubunda AB grubu buna örnektir (IᴬIᴮ).
- Çoklu alel: ABO sisteminde Iᴬ, Iᴮ, i üç alel vardır.
- Eşeye bağlı kalıtım: X kromozomunda taşınan genler (renk körlüğü, hemofili). Erkeklerde tek X olduğundan çekinik alel daha sık ortaya çıkar.
İnsanda kromozomlar
Vücut hücresinde 46 kromozom (22 çift otozom + 1 çift eşey kromozomu). Kadın XX, erkek XY. Down sendromu, 21. kromozomun üç kopyası (trizomi) ile oluşur.
Sınavda dikkat
- Önce ebeveynin genotipini belirle, sonra olasılık tablosu kur.
- “Olasılık”, kesinlik değildir; her doğumda aynı olasılık geçerlidir.
- Eşeye bağlı kalıtımda cinsiyete göre ayrı hesap yap.