Sinir ve endokrin sistem, vücudun iletişim ve düzenleme sistemleridir. Sinir sistemi hızlı ve kısa süreli, endokrin sistem yavaş ve uzun süreli etki eder.
Nöron (sinir hücresi)
- Yapısı: Dendrit (uyarıyı hücre gövdesine getirir), hücre gövdesi, akson (uyarıyı hücreden uzaklaştırır).
- Miyelin kılıf: Aksonu saran yalıtkan kılıftır; iletimi hızlandırır. Ranvier boğumları miyelin kılıf aralıklarıdır; impuls boğumdan boğuma atlar.
- Nöron türleri: Duyu nöronu (merkeze iletir), ara nöron (merkezde bağlantı), motor nöron (organa iletir).
İmpuls (sinirsel uyarı) iletimi
- Dinlenme potansiyeli: Zarın dışı pozitif, içi negatif yüklüdür (yaklaşık −70 mV); Na⁺–K⁺ pompası ile sağlanır.
- Depolarizasyon: Uyarı gelince Na⁺ kanalları açılır, Na⁺ hücreye girer; zarın iç yüzü pozitifleşir.
- Repolarizasyon: K⁺ kanalları açılır, K⁺ dışarı çıkar; zar ilk hâline döner.
- “Ya hep ya hiç” yasası: Eşik değeri aşılırsa impuls tam genlikle iletilir, aşılmazsa hiç oluşmaz.
Sinaps
- İki nöron arasındaki bağlantı bölgesidir.
- Uyarı kimyasal madde (nörotransmitter, ör. asetilkolin) ile iletilir; sinaptik aralığa salınır.
- İletim tek yönlüdür: akson ucu → sonraki nöronun dendriti.
Sinir sistemi
- Merkezî sinir sistemi: Beyin ve omurilik.
- Büyük beyin: Düşünme, hafıza, istemli hareket, duyuların algılanması. - Beyincik: Denge ve kas koordinasyonu. - Omurilik soğanı: Solunum, kalp atışı, yutma gibi istemsiz işlevler. - Hipotalamus: Vücut ısısı, açlık, susuzluk; hipofizi denetler.
- Çevresel sinir sistemi: Somatik (istemli) ve otonom (istemsiz) olarak ikiye ayrılır.
- Otonom sinir sistemi: Sempatik (heyecan, kalp atışı hızlanır) ve parasempatik (dinlenme, kalp atışı yavaşlar) kısımlardan oluşur.
- Refleks: Beyine uğramadan omurilikte gerçekleşen hızlı, istemsiz tepkidir.
Endokrin (hormon) sistem
- Hormon: Endokrin bezlerin kana salgıladığı, hedef hücreler üzerinde etki eden kimyasal habercilerdir.
- Hipofiz: “Efendi bez.” Ön lob: büyüme hormonu (GH), TSH, ACTH, FSH, LH, prolaktin. Arka lob: ADH (su geri emilimi) ve oksitosin (doğum, süt salgısı).
- Tiroit: Tiroksin (metabolizma hızı); iyot eksikliği guatra yol açar.
- Paratiroit: Parathormon (kan kalsiyum düzeyini artırır).
- Pankreas (Langerhans adacıkları): İnsülin (kan şekerini düşürür) ve glukagon (kan şekerini yükseltir). İnsülin eksikliği → diyabet (şeker hastalığı).
- Böbreküstü bezi: Adrenalin (heyecan, acil durum), kortizol (stres), aldosteron (su ve tuz dengesi).
- Eşey bezleri: Testosteron, östrojen, progesteron.
- Negatif geri bildirim: Hormon düzeyi artınca salgılayan bezin faaliyeti azalır; denge korunur.
Sınavda dikkat
- İmpuls iletimi elektriksel, sinaps kimyasaldır.
- İnsülin–glukagon zıt etkilidir; ikisi de pankreastan salgılanır.
- ADH ve oksitosin hipofizin arka lobundan salınır (hipotalamusta üretilir).
- Beyincik denge, omurilik soğanı vital işlevler.
Sık sorulan sorular
Miyelin kılıfın görevi nedir?
Aksonu yalıtır, impuls iletimini hızlandırır.
İnsülin ne işe yarar?
Kan şekerini düşürür; eksikliğinde diyabet görülür.
Beyinciğin görevi nedir?
Denge ve kas koordinasyonunu sağlamak.
Sinapsta uyarı nasıl iletilir?
Nörotransmitter denen kimyasal maddelerle, tek yönlü olarak.