Barajlar sorularında hangi barajın hangi akarsu üzerinde olduğu ve yapım amacı sorulur. Eşleştirme ezberi ve mantıklı çıkarım birlikte kullanılır.
Barajların yapım amaçları
- Elektrik üretimi (enerji).
- Sulama: Tarım alanlarının sulanması.
- Taşkın kontrolü: Akarsuyun taşmasının önlenmesi.
- İçme ve kullanma suyu sağlanması.
- Balıkçılık ve turizm gibi yan faydalar.
Fırat Nehri üzerindeki barajlar
- Keban Barajı (Elazığ): Türkiye’nin ilk büyük barajlarından biridir; enerji amaçlıdır.
- Karakaya Barajı: Diyarbakır–Malatya sınırında; enerji.
- Atatürk Barajı: Şanlıurfa–Adıyaman sınırında; GAP’ın (Güneydoğu Anadolu Projesi) en büyük barajıdır. Hem enerji hem sulama amaçlıdır.
- Birecik Barajı: Şanlıurfa; Fırat’ın Suriye sınırına yakın bölümünde.
Dicle Nehri ve kolları
- Dicle Barajı (Diyarbakır), Kralkızı Barajı, Cizre Barajı Dicle üzerindedir.
- Batman Barajı: Batman Çayı üzerindedir.
Kızılırmak üzerindeki barajlar
- Hirfanlı (Kırşehir), Kesikköprü (Ankara), Altınkaya, Derbent (Samsun).
- Kızılırmak, Türkiye’nin en uzun akarsuyudur ve birçok baraj barındırır.
Diğer önemli barajlar
- Sakarya Nehri: Sarıyar (Ankara–Eskişehir) ve Gökçekaya (Eskişehir).
- Seyhan Nehri: Seyhan Barajı (Adana).
- Ceyhan Nehri: Aslantaş Barajı (Osmaniye).
- Gediz Nehri: Demirköprü Barajı (Manisa).
- Büyük Menderes Nehri: Adıgüzel Barajı (Denizli).
- Çoruh Nehri: Borçka, Deriner ve Yusufeli barajları (Artvin); Çoruh eğimi ve suyu fazla olduğundan enerjiye elverişlidir.
- Yeşilırmak: Almus (Tokat) ve Hasan Uğurlu barajları.
GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi)
- Fırat ve Dicle havzalarında 22 baraj ve 19 hidroelektrik santral öngören bölgesel kalkınma projesidir.
- Amaç: Enerji üretimi, sulama ve bölgenin sosyoekonomik gelişimi.
- Sulama ile pamuk, buğday ve diğer ürünlerde verim artar; Harran Ovası başta olmak üzere birçok alan sulanır.
Sınavda dikkat
- Atatürk Barajı → Fırat, GAP’ın en büyüğü; Keban → Fırat, ilk büyüklerden; Altınkaya, Hirfanlı → Kızılırmak.
- Hidroelektrik enerji için akarsuyun eğimi ve debisinin fazla olması gerekir; Doğu Karadeniz ve Çoruh bu yüzden elverişlidir.
- Barajlar yerel iklimi (nem artışı, sis) ve ekosistemi etkileyebilir.
Sık sorulan sorular
Türkiye’nin en büyük barajı hangisidir?
Fırat üzerindeki Atatürk Barajı (Şanlıurfa–Adıyaman).
GAP hangi nehirlerin havzasında yer alır?
Fırat ve Dicle havzalarında.
Altınkaya Barajı hangi nehir üzerindedir?
Kızılırmak.
Barajlar hangi amaçlarla yapılır?
Enerji, sulama, taşkın kontrolü, içme suyu ve diğer yan faydalar için.