Bitki örtüsü ile toprak arasındaki ilişki, iklim esas alınarak sorulur. Hangi bölgede hangi bitkinin görüldüğü ve nedeni temel konudur.
Bitki örtüsünü etkileyen faktörler
- İklim (sıcaklık ve yağış) en belirleyici faktördür.
- Yükselti, bakı, toprak yapısı ve insan etkisi diğer faktörlerdir.
- Türkiye’de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimlerin bir arada görülmesi nedeniyle bitki çeşitliliği çok fazladır; endemik (yalnızca bir bölgede yetişen) bitki türleri bakımından zengindir.
Başlıca bitki toplulukları
- Orman: Yağışın bol olduğu Karadeniz kıyıları ve Marmara, Ege ve Akdeniz’in yüksek kesimlerinde yaygındır.
- Karadeniz: yaprak döken ormanlar (kayın, meşe) ve yüksek kesimlerde iğne yapraklılar (ladin, göknar). - Akdeniz: kızılçam, karaçam, sedir gibi ağaçlar.
- Maki: Akdeniz ikliminin kurak yazlarına uyum sağlamış, boyları kısa, kışın yeşil kalan, kalın ve sert yapraklı çalı topluluğudur (kocayemiş, mersin, defne gibi). Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür.
- Bozkır (step): İç Anadolu’da ve yağışın az olduğu karasal iklim bölgelerinde görülen, ağaçsız, otsu bitki örtüsüdür. İlkbaharda yeşillenir, yazın kurur.
- Çayır: Yüksek dağlarda ve nemli kesimlerde otsu bitki örtüsüdür; hayvancılık için önemlidir.
- Bataklık ve sulak alan bitkileri: Kıyı ve ova içlerinde suyun biriktiği yerlerde görülür.
Topraklar
- Zonal (iklim kuşağına bağlı) topraklar: iklim ve bitki örtüsüne bağlı oluşur.
- Akdeniz bölgesinde kireçtaşı üzerinde oluşan kırmızı (Akdeniz tipi) topraklar görülür. - Karadeniz’in nemli kesimlerinde orman toprakları (kahverengi orman toprakları) yaygındır. - İç Anadolu bozkırında kestane rengi ve kahverengi bozkır toprakları görülür; tahıl tarımına elverişlidir.
- Azonal (iklimden bağımsız) topraklar: Alüvyal topraklar (akarsuların biriktirdiği; Çukurova, Bafra, Çarşamba, Gediz, Büyük Menderes ovaları gibi verimli ovalar), kolüvyal topraklar (yamaç eteklerinde birikinti), tuzlu ve alkali topraklar (kurak ve tuz gölü çevreleri), bataklık toprakları.
- Alüvyal topraklar Türkiye’nin en verimli topraklarındandır; tarım yoğundur.
Toprak sorunları
- Erozyon: Bitki örtüsünün tahribi ve yanlış tarım, eğimli arazilerde yağmur ve rüzgârla toprağın taşınmasıdır.
- Tuzlanma: Yanlış sulama ve kurak iklimle olur.
- Çözüm: ağaçlandırma, teraslama, doğru sulama.
Sınavda dikkat
- Maki → Akdeniz iklimi, bozkır → karasal iklim, kayın–ladin ormanları → Karadeniz eşleşmesi doğrudan sorulur.
- Alüvyal → akarsu birikimi → verimli ova, kırmızı toprak → Akdeniz / kireçtaşı eşleşmesi sık sorulur.
Sık sorulan sorular
Maki nedir, nerede görülür?
Akdeniz ikliminde kurak yazlara uyum sağlamış, kışın yeşil kalan, sert yapraklı çalı topluluğudur; Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür.
Bozkır hangi bölgede yaygındır?
İç Anadolu’da ve karasal iklim görülen yağışın az olduğu bölgelerde.
Azonal toprak ne demektir?
İklimden bağımsız, akarsu, yamaç birikimi, tuz gibi yerel faktörlerle oluşan topraktır (alüvyal, kolüvyal, tuzlu gibi).
En verimli toprak tipi hangisidir?
Alüvyal topraklar.