Göller sorularında oluşum türü – göl eşleştirmesi en çok çıkan kalıptır. Aşağıdaki sınıflandırma sorulara doğrudan yarar.
Oluşum türlerine göre göller
- Tektonik göller: Yer kabuğunun çökmesiyle (graben, çukur) oluşan çukurlukların su dolmasıyla meydana gelir. Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, İznik, Sapanca, Hazar (Gölcük, Elazığ).
- Volkanik göller:
- Krater gölleri: Yanardağ ağzında oluşur. Nemrut Krater Gölü (Bitlis), Meke Gölü (Konya; maar, yani patlama çukuru gölü). - Set gölleri (lav seti): Akan lavın bir vadiyi kapatmasıyla oluşur. Van Gölü (Nemrut yanardağından akan lavların bir vadiyi tıkamasıyla oluşmuştur).
- Karstik göller: Kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçlarda çukurlukların (dolin, uvala, polye) su dolmasıyla. Göller Yöresi’nde ve Akdeniz’de örnekleri vardır.
- Heyelan set gölleri: Heyelanın (toprak kayması) vadiyi tıkamasıyla. Tortum Gölü (Erzurum), Abant Gölü (Bolu), Yedigöller.
- Kıyı (lagün) gölleri: Denizin kıyısında kum seti gibi yapılarla ayrılan sığ göller. Küçükçekmece, Büyükçekmece gölleri.
- Buzul gölleri: Eski buzulların oyduğu çukurlukların su dolmasıyla; yüksek dağlarda küçük örnekler (ör. Kaçkar çevresi).
- Yapay (baraj) gölleri: Atatürk, Keban, Karakaya gibi baraj gölleri insan yapımıdır.
Önemli göller
- Van Gölü: Türkiye’nin en büyük gölü; sodalı (tuzlu-sodalı) sudur; volkanik set gölü.
- Tuz Gölü: Türkiye’nin ikinci büyük gölü; tektonik kökenli; kapalı havza, tuz üretimi yapılır.
- Beyşehir Gölü: En büyük tatlı su gölü; tektonik; Konya.
- Eğirdir Gölü: Tatlı su gölü; Isparta; tektonik.
- Burdur Gölü: Tuzlu göl; tektonik.
- İznik Gölü: Tatlı su; tektonik; Bursa.
- Sapanca Gölü: Tatlı su; tektonik; Sakarya.
- Salda Gölü: Burdur; tektonik-karstik; berrak, mineral içeriği ile bilinir.
Tatlı su ve tuzlu su ayrımı
- Dış akışı (taşma yolu) olan göller genellikle tatlı sudur (örn. Beyşehir, Eğirdir).
- Kapalı havzadaki (çıkış yok) göllerde su buharlaşır, tuz birikir: Tuz Gölü, Burdur Gölü.
- Van Gölü: Çıkışı olmadığı hâlde sodalı sudur; volkanik kayaçlardan karışan mineraller nedeniyle.
Gölün önemi
- Su ürünleri (balıkçılık), sulama, turizm, iklim yumuşatma ve tuz üretimi gibi yararları vardır.
- Tuz Gölü, ülkenin tuz ihtiyacının büyük bölümünü karşılar.
Sınavda dikkat
- Van Gölü = volkanik set gölü (en büyük); Tuz Gölü = tektonik, ikinci büyük.
- Beyşehir = en büyük tatlı su gölü.
- Abant, Tortum = heyelan set gölü; Nemrut, Meke = volkanik krater gölü.
- Küçükçekmece, Büyükçekmece = lagün (kıyı) gölü.
Sık sorulan sorular
Türkiye’nin en büyük gölü hangisidir?
Van Gölü.
Tuz Gölü nasıl oluşmuştur?
Tektonik çukurlukta, kapalı havzada tuzun birikmesiyle; tektonik kökenli bir göldür.
Heyelan set gölüne örnek verir misiniz?
Abant Gölü, Tortum Gölü ve Yedigöller.
En büyük tatlı su gölü hangisidir?
Beyşehir Gölü.