Nüfus ve yerleşme, KPSS ve TYT Coğrafya’da her yıl çıkan bir konudur. Sayısal verilerden çok kavramlar ve neden-sonuç ilişkileri sorulur.
Temel kavramlar
- Nüfus artış hızı: Doğum ve ölüm farkına ve göç hareketlerine bağlı olarak yıllık nüfus değişimidir.
- Nüfus yoğunluğu: Kilometrekareye düşen kişi sayısıdır (genel nüfus yoğunluğu).
- Fizyolojik (tarımsal) yoğunluk: Tarım alanı başına düşen nüfustur.
- Nüfus piramidi: Yaş ve cinsiyet yapısını gösteren grafiktir.
Türkiye nüfusunun özellikleri
- Nüfus yaklaşık 85 milyon düzeyindedir; Türkiye dünyanın en kalabalık ülkeleri arasında ilk 20’de yer alır.
- İlk genel nüfus sayımı 1927’de yapıldı. 2007’den itibaren sayım yerine adrese dayalı nüfus kayıt sistemi kullanılır.
- Nüfus artış hızı zamanla düşmektedir; genç nüfus oranı yüksek olmakla birlikte yaşlanma eğilimi başlamıştır.
- Kentli nüfus oranı kırsal nüfustan fazladır; kentleşme sanayileşme ve göçle hızlanmıştır.
Nüfusun dağılışı
- Nüfus Türkiye’ye dengesiz dağılmıştır.
- En yoğun bölgeler: Marmara (İstanbul, Kocaeli, Bursa), Ege kıyıları, Çukurova ve Güneydoğu’da bazı illerdir.
- Seyrek bölgeler: Doğu Anadolu’nun yüksek ve engebeli kesimleri, İç Anadolu’nun kurak ve yüksek bölümleridir.
- Dağılışı etkileyen faktörler: iklim, yer şekilleri (engebe, yükselti), su kaynakları, ekonomik faaliyetler ve sanayi, ulaşım.
Göç
- İç göç: Ülke içindeki yer değiştirmedir; genellikle kırdan kente, doğudan batıya doğrudur.
- Dış göç: Başka ülkelere ya da başka ülkelerden gelen göçtür; Türkiye’de 1960’lardan itibaren işçi göçü (Avrupa’ya) önemlidir.
- Mevsimlik göç: Tarım ve turizm gibi işlerle ilgili geçici göçtür.
- Göçün nedenleri: ekonomik fırsatlar, eğitim, doğal afetler, güvenlik.
Yerleşme tipleri
- Kırsal yerleşme: Köy, mezra, yayla gibi yerleşmeler. Toplu (evlerin bir arada olduğu) ve dağınık (evlerin birbirinden ayrı olduğu) biçimleri vardır.
- Kentsel yerleşme: Sanayi, ticaret ve hizmetlerin yoğunlaştığı yerleşmeler.
- Dağınık yerleşme genelde engebeli, yağışlı ve ormanlık alanlarda (ör. Karadeniz), toplu yerleşme ise düzlük ve kurak alanlarda görülür.
- Yayla yerleşmeleri: Hayvancılıkla uğraşılan yüksek kesimlerde mevsimlik yerleşmelerdir.
Sınavda dikkat
- “Neden” soruları: Nüfusun kıyılarda yoğun, iç ve doğuda seyrek olması iklim, engebe ve ekonomik faaliyet ile ilişkilendirilir.
- Dağınık yerleşme → engebe, yağış, bol su; toplu yerleşme → düzlük, su kıtlığı eşleşmesi sık sorulur.
Sık sorulan sorular
Türkiye’de ilk genel nüfus sayımı ne zaman yapıldı?
1927’de.
Nüfus yoğunluğu nasıl hesaplanır?
Toplam nüfusun yüzölçümüne (km²) bölünmesiyle.
Türkiye’de iç göç en çok hangi yönde olur?
Kırdan kente ve doğudan batıya doğru.
Dağınık yerleşme hangi bölgelerde görülür?
Engebeli, yağışlı ve ormanlık alanlarda; Karadeniz Bölgesi tipik örnektir.