Türkiye’nin yer şekilleri, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer aldığı için çeşitlidir. Sınavda “hangi dağ nasıl oluşmuştur?” ve “hangi ova hangi tipte?” soruları çıkar.
Dağların oluşumuna göre türleri
- Kıvrım (kıvrılma) dağları: Alp orojenezi ile oluşmuştur. Toroslar ve Kuzey Anadolu (Doğu Karadeniz) dağları bu gruptadır.
- Kırık (horst) dağları: Fay hatları boyunca yükselmiş kütlelerdir. Kazdağları, Aydın (Menteşe) dağları ve Uludağ örnek verilir.
- Volkanik dağlar: Ağrı Dağı (5137 m, Türkiye’nin en yüksek dağı), Erciyes, Hasandağı, Süphan, Nemrut, Tendürek.
- Aşınmış, eski kütleler: Orta Anadolu’daki yaşlı kütleler (Kırşehir Masifi gibi).
Ovalar
- Delta ovaları: Akarsuların denize taşıdığı alüvyonlarla oluşur. Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra ve Çarşamba (Kızılırmak ve Yeşilırmak), Menderes ve Gediz deltaları.
- Çöküntü (tektonik) ovaları: Fay çökmesiyle oluşur. Erzurum, Muş, Bakırçay, Gediz, Büyük Menderes vadi ovaları.
- Karstik ovalar (polye): Elmalı gibi kalkerli alanlardaki kapalı ovalar.
- Yüksek ova: Konya Ovası deniz seviyesinden yüksek, çevresi dağlarla çevrilidir.
Platolar
- İç Anadolu platoları: Cihanbeyli, Haymana, Obruk.
- Akdeniz platoları: Teke, Taşeli.
- Doğu Anadolu: Erzurum-Kars çevresinde engebeli yüksek yaylalar ve volkanik platolar.
Karstik yer şekilleri
Kalker (kireç taşı) alanlarında suyun çözmesiyle oluşur: lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara ve traverten. Türkiye’de en yaygın görüldüğü yer Toroslar ve Göller Yöresi’dir.
Yükselti ve bölgeler
- Türkiye’nin ortalama yükseltisi en fazla olan bölgesi Doğu Anadolu’dur.
- En alçak bölge Ege ve Marmara kıyılarıdır.
- Dağlar genelde doğu-batı doğrultusunda uzanır (Kuzey Anadolu ve Toroslar); bu iklim kuşakları arasındaki farkı artırır.
Sınavda dikkat
- “Volkanik olmayan dağ” sorularında Kaçkar, Uludağ, Kazdağı gibi dağlar çeldirici olarak verilir.
- Çukurova delta ovasıdır; Konya Ovası ise iç (kapalı) bir ovadır.
Sık sorulan sorular
Türkiye’nin en yüksek dağı hangisidir?
Ağrı Dağı’dır (5137 m). Volkanik bir dağdır.
Delta ovasına örnek hangisidir?
Çukurova, Bafra ve Çarşamba örnek verilebilir.
Karstik yer şekilleri nelerdir?
Lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara ve travertendir; kalkerli arazilerde oluşur.
Türkiye’de karstik şekiller en çok nerede görülür?
Toroslar ve Göller Yöresi’nde, çünkü bu bölgelerde kalker (kireç taşı) alanları yaygındır.