Divan edebiyatı; İslami kültür etkisinde, aruz ölçüsüyle yazılan, saray ve çevresinde gelişen yazılı edebiyattır. Sınavlarda nazım şekilleri, şair-eser eşleştirmesi ve özellikleri sorulur.
Genel özellikler
- Aruz ölçüsü, Arapça ve Farsça sözcükler ve tamlamalar yoğundur.
- Şiirin birimi beyittir (iki mısra).
- Nazım (şiir) ve nesir olarak iki dala ayrılır. Mazmun, tevriye, teşbih, istiare gibi söz sanatları yaygındır.
- Şiirler “divan” adı verilen kitaplarda toplanır.
- Şairin takma adına mahlas; gazelin son beytine (mahlasın geçtiği) makta denir; ilk beyte matla, en güzel beyte beytü’l-gazel (şah beyit) denir.
Nazım şekilleri
- Gazel: En yaygın lirik şekildir; aa ba ca da … uyak düzenine sahiptir; genelde 5–15 beyit. Konusu aşk, şarap, tabiat gibi.
- Kaside: Övgü amaçlıdır (din büyüklerini, padişahı ve devlet adamlarını över); aa ba ca … uyak düzeni; gazelden uzundur. Nefî, kasideleriyle ünlüdür.
- Mesnevi: Her beytin kendi içinde uyaklı olduğu (aa bb cc …) uzun, hikâye türündeki şiirdir. Konusu aşk, din, tasavvuf, kahramanlık olabilir.
- Rubai: Dört mısralık şekildir; uyak düzeni aaxadır (3. mısra serbest). Felsefi konular işler.
- Tuyuğ: Türkçeye özgü, rubai gibi dört mısralık, aaxa uyaklı, aruz ölçüsüyle ve yalnızca Türkçe sözcüklerle yazılır.
- Murabba: Dörder mısralık bentlerden oluşur (dörtlük); müseddes altılık, muhammes beşlik bentlerdir.
- Müstezat: Gazel biçiminde olup kısa mısralar eklenir.
- Şarkı: Dörtlük bentli (mani benzeri), sade dilli ve bestelenmeye uygun şiir.
Önemli şairler ve eserler
- Fuzuli (16. yy): “Leyla ile Mecnun” (mesnevi); Su Kasidesi; Türkçe, Farsça ve Arapça Divan’ı.
- Baki (16. yy): “Sultanü’ş-şuara” (şairlerin sultanı) unvanıyla anılır; Kanuni Mersiyesi meşhurdur.
- Nefî (17. yy): kasidenin ustası; hiciv (yergi) şiirleriyle ünlü; “Siham-ı Kaza” hicivlerini yazdı.
- Nâbi (17. yy): Hikemî (öğüt veren, düşünceli) şiir tarzının öncüsü; “Hayriye” eseri.
- Nedim (18. yy, Lale Devri): Zevk ve eğlence, sade dil ve “İstanbul” sevgisi; şarkı biçiminin ustası.
- Şeyh Galip (18. yy): “Hüsn ü Aşk” mesnevisi; Sebk-i Hindi (Hint üslubu) akımının temsilcisi.
- Ahmed Paşa, Necati: 15. yüzyıl şairleridir (Necati Bey’in sade üslubu bilinir).
Divan nesri
- Süslü (sanatlı) nesir; Nergisî ve Veysî gibi yazarlar.
- Sade nesir örnekleri: Evliya Çelebi (Seyahatname), Katip Çelebi (Keşfü’z-zünun), Naima (tarih).
Sınavda dikkat
- Rubai ve tuyuğ dörtlük; mesnevi her beytin kendi içinde uyaklı olmasıyla ayrılır.
- Gazel → aşk; kaside → övgü; mesnevi → hikâye eşleşmeleri sık çıkar.
- Hikemî tarz → Nâbi, Sebk-i Hindi → Şeyh Galip, Lale Devri → Nedim eşleşmeleri çok sorulur.
Sık sorulan sorular
Gazelin uyak düzeni nasıldır?
aa ba ca da … biçimindedir.
Mesnevi nedir?
Her beytin kendi içinde uyaklı olduğu (aa bb cc), uzun ve hikâye türündeki şiirdir.
“Leyla ile Mecnun” kimin eseridir?
Fuzuli’nin.
Lale Devri’nin şairi kimdir?
Nedim.