Bu iki dönem, Türk edebiyatında Batılılaşmanın derinleştiği ve millî bilincin yükseldiği dönemlerdir. Sınavlarda sanatçı-eser ve dönem özellikleri sık sorulur.
Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide) dönemi (1896–1901)
- Servet-i Fünun dergisi etrafında toplanan sanatçıların edebiyatıdır; Tevfik Fikret başı çeker.
- Sanat için sanat anlayışı hâkimdir.
- Fransız edebiyatından (Parnasizm, Sembolizm, Realizm) etkilenildi.
- Aruz ölçüsü korunur ama şiirde konu ve biçim yenilenir; uyak göze göre değil kulağa göredir.
- Dil ağırdır; Arapça ve Farsça sözcükler çoktur, ağır ve süslü anlatım.
- Bireysel konular (aşk, ölüm, hastalık, hayal) işlenir.
- 1901’de hükümet baskısı sonucu Servet-i Fünun topluluğu dağıldı ve dönem sona erdi.
Önemli sanatçılar
- Tevfik Fikret: “Rübab-ı Şikeste” (kırık saz), “Haluk’un Defteri”; şiirde sosyal yöne yönelişi.
- Cenap Şahabettin: Şiirde sembolizm; gezi yazıları (“Hac Yolunda”).
- Halit Ziya Uşaklıgil: “Mai ve Siyah” (1897), “Aşk-ı Memnu” (1900); Türk romanında realizmin ustası.
- Mehmet Rauf: “Eylül” (ilk psikolojik roman, 1901).
Fecr-i Âti (1909–1912)
- Servet-i Fünun’un devamı sayılır; “Sanat şahsi ve muhteremdir” ilkesi.
- Ahmet Haşim, Yakup Kadri, Refik Halit gibi isimler yetişti.
Milli Edebiyat dönemi (1911–1923)
- Genç Kalemler dergisi (Selanik, 1911) ile başlar. Ömer Seyfettin, Ali Canip, Ziya Gökalp kurucularıdır.
- “Yeni Lisan” makalesi (1911, Ömer Seyfettin) ile dil sadeleştirme hareketi başlatıldı: Türkçenin sade ve İstanbul konuşma diliyle yazılması.
- Türkçülük akımı güçlenir; hece ölçüsü ve halk edebiyatı zevki öne çıkar.
- Konular: Millî tarih, millî kahramanlar, Anadolu, halk hayatı.
Önemli sanatçılar
- Ziya Gökalp: Türkçülüğün fikir adamı; “Türkçülüğün Esasları”.
- Ömer Seyfettin: Hikâye ustası; “Kaşağı”, “Bomba”, “Falaka”, “Primo Türk Çocuğu”.
- Halide Edib Adıvar: “Sinekli Bakkal”, “Ateşten Gömlek” (Kurtuluş Savaşı).
- Yakup Kadri Karaosmanoğlu: “Yaban”, “Kiralık Konak”.
- Refik Halit Karay: “Memleket Hikâyeleri”.
- Beş Hececiler: Faruk Nafiz Çamlıbel, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy; hece ölçüsüyle şiir yazdılar.
Sınavda dikkat
- Servet-i Fünun → sanat için sanat, aruz, ağır dil; Milli Edebiyat → hece, sade dil, toplum için sanat.
- Genç Kalemler (1911, Selanik) ve Yeni Lisan Milli Edebiyat’ın başlangıcıdır.
- Mai ve Siyah → Halit Ziya; Eylül → Mehmet Rauf (ilk psikolojik roman).
Sık sorulan sorular
Servet-i Fünun hangi anlayışı benimser?
Sanat için sanat anlayışını.
Milli Edebiyat hangi dergiyle başlar?
1911’de Selanik’te çıkan Genç Kalemler dergisiyle.
“Mai ve Siyah” kimin eseridir?
Halit Ziya Uşaklıgil’in.
Beş Hececiler kimlerdir?
Faruk Nafiz Çamlıbel, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Enis Behiç Koryürek ve Halit Fahri Ozansoy.