Söz Sanatları: Teşbih, İstiare, Mecaz, Kinaye

Söz sanatları, anlatımı güzelleştiren ve etkili kılan edebî sanatlardır. Sınavlarda cümledeki sanatı bulma sorulur; ipuçları kolay öğrenilir.

Benzetme (teşbih)

İki unsur arasında benzerlik ilişkisi kurulur.
Benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı bulunur (gibi, tek, sanki, kadar).
Örnek: “Gül gibi güzel.” Burada güzel: benzeyen, gül: kendisine benzetilen.
Edatlı benzetme zayıf, edatsız benzetme (“Yüzün ay.”) güçlüdür.

Benzetme edatı ve benzeyen söylenmez; yalnızca kendisine benzetilen söylenir.
Açık istiare: Yalnızca kendisine benzetilen söylenir. Örnek: “Aslan geldi.” (cesur bir kişi anlamında).
Kapalı istiare: Benzeyen söylenir, benzetilen söylenmez; benzetilene özgü bir özellik benzeyene verilir. Örnek: “Hasret içimi kemiriyor.” (hasret, kemirgen bir hayvana benzetilmiş; benzetilen söylenmemiş, yalnızca ona özgü “kemirmek” eylemi kullanılmış).

Bir sözün benzerlik dışında bir ilişkiyle (parça-bütün, yer-halk, neden-sonuç, kap-içerik) başka bir anlamda kullanılmasıdır.
Örnek: “Bütün köy davetliydi.” (köy → köy halkı), “Bir çay içelim.” (çay → bardaktaki çay).

Bir sözün hem gerçek hem mecaz anlama gelmesi, ama asıl anlatılanın mecaz olmasıdır. Örnek: “Eli açık biri.” (cömert).

Teşhis: İnsan olmayan varlıklara insan özelliği verme. Örnek: “Rüzgâr fısıldıyor.”
İntak (konuşturma): İnsan dışındaki varlıkları konuşturma. Örnek: “Ağaç dile geldi: ‘Beni kesmeyin’.”

Bir durumun gerçek olmayacak şekilde büyütülmesi veya küçültülmesidir. Örnek: “Gözyaşlarım sel oldu, evi bastı.”

Tezat (karşıtlık): Zıt kavramları bir arada kullanmak. Örnek: “Bir yanda ölüm, bir yanda yaşam.”
Tenasüp: Aralarında ilgi bulunan sözcüklerin bir arada kullanılması.

Hüsn-i talil (güzel nedene bağlama): Bir olayın gerçek nedeni yerine güzel, şiirsel bir neden gösterilir.
Telmih (hatırlatma): Tarihî, dinî veya efsanevi bir olay veya kişiyi hatırlatmak. Örnek: “Kerem gibi yandım.”
Tevriye: Bir sözcüğün iki anlamı olup yakın anlamın akla getirilip uzak anlamın kastedilmesi.
Tariz: Alay etmek; söylenenin tersini kastetmektir. Örnek: “Ne kadar akıllısın!” (alaycı).
Tecahül-i arif: Bilinen bir şeyi bilmiyormuş gibi sorma. Örnek: “Sen kimsin ey?”
Nida (seslenme) ve istifham (soru sorma) anlatım sanatları da sorulur.

Edat var, benzeyen ve benzetilen var → teşbih. Yalnız benzetilen varsa istiare.
“Gibi” kelimesi olması teşbih için garanti değildir; ilişkiyi kontrol edin.
İnsan olmayan varlık konuşuyorsa → intak; insan özelliği taşıyorsa → teşhis.

Teşbihte benzeyen ve benzetilen birlikte söylenir; istiarede yalnız benzetilen söylenir.

İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır.

Benzerlik dışında bir ilişkiyle (parça-bütün, yer-halk gibi) sözün başka anlamda kullanılmasıdır.

Bir olayın gerçek nedeni yerine güzel, şiirsel bir neden gösterilmesidir.