Tanzimat edebiyatı; Tanzimat Fermanı (1839) sonrası Batı etkisinde gelişen, toplum için sanat anlayışını benimseyen dönemdir. Sınavlarda ilkler ve sanatçı-eser eşleştirmeleri çok sorulur.
Genel özellikler
- Batı kültürünün (özellikle Fransız edebiyatının) etkisi vardır.
- Toplum için sanat anlayışı egemendir: vatan, millet, özgürlük, hukuk işlenir.
- Gazete (Takvim-i Vekayi, Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr) edebiyatın yayılmasında önemlidir.
- Yeni türler (roman, tiyatro, makale, hikâye, fıkra) edebiyata girer.
- Aruz ölçüsü sürer, ama içerik ve dil sadeleşmeye başlar.
I. dönem (1860–1876)
- Şinasi: Dönemin öncüsüdür. İlk özel gazete Tercüman-ı Ahval’i (Agah Efendi ile, 1860) ve Tasvir-i Efkârı çıkardı. İlk Türkçe tiyatro oyunu “Şair Evlenmesi” (1859) onundur. Şiirde Fransız şairlerinden çeviriler yaptı.
- Namık Kemal: “Vatan şairi”; “Vatan yahut Silistre” (1873) tiyatrosu, “İntibah” (1876) romanı (ilk edebî roman), “Cezmi” (ilk tarihî roman).
- Ziya Paşa: “Zafername”, “Harabat” antolojisi; “Terkib-i Bend” ve “Terci-i Bend”.
- Ahmet Mithat Efendi: Roman ve hikâyede çok üretken; “Felatun Bey ile Rakım Efendi” romanı (Batılılaşma konusu).
- Şemsettin Sami: “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” (1872) romanı; ilk Türkçe roman kabul edilir. Kâmûs-ı Fransevî ve Kâmûs-ı Türkî sözlükleri.
II. dönem (1876–1896)
- Sanat için sanat anlayışı etkili olmaya başlar; bireysel konular işlenir.
- Recaizade Mahmut Ekrem: “Araba Sevdası” (1896) romanı ilk realist roman kabul edilir; “Talim-i Edebiyat” eseri.
- Abdülhak Hamit Tarhan: “Makber” (eşinin ölümü üzerine), “Tarık”, “Finten”; şiirde ve tiyatroda yenilikçi; “Hamit”in şiirlerinde bireysel acı vardır.
- Samipaşazade Sezai: “Sergüzeşt” (1889) romanı; Fransız realist etkisi.
Tanzimat edebiyatındaki ilkler
- İlk tiyatro: *Şair Evlenmesi* (Şinasi, 1859).
- İlk roman (kabul edilen): *Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat* (Şemsettin Sami, 1872).
- İlk edebî roman: *İntibah* (Namık Kemal, 1876).
- İlk realist roman: *Araba Sevdası* (Recaizade Ekrem, 1896).
- İlk özel gazete: *Tercüman-ı Ahval* (Şinasi ve Agah Efendi, 1860).
Sınavda dikkat
- İlk dönemde “toplum için sanat”, ikinci dönemde “sanat için sanat” eğilimi öne çıkar.
- “Vatan şairi” → Namık Kemal; “Makber” → Abdülhak Hamit.
- İntibah = ilk edebî roman; Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat = ilk (yerli) roman ayrımı kritik.
Sık sorulan sorular
Tanzimat edebiyatı hangi olayla başlar?
1839 Tanzimat Fermanı sonrası gelişen Batı etkili edebiyatla.
İlk edebî roman hangisidir?
Namık Kemal’in İntibah’ı (1876).
İlk Türkçe tiyatro oyunu hangisidir?
Şinasi’nin Şair Evlenmesi (1859).
“Makber” kimin eseridir?
Abdülhak Hamit Tarhan’ın.