Bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin kaynağı, sınırı ve doğruluk ölçütü üzerine kuruludur. Sınavda “şu görüşü kim savunur?” ve “şu ifade hangi akıma aittir?” soruları çıkar.
Bilginin kaynağına göre görüşler
- Rasyonalizm (akılcılık): Doğru bilginin kaynağı akıldır. Temsilcileri: Descartes, Spinoza, Leibniz. “Düşünüyorum, öyleyse varım.”
- Empirizm (deneycilik): Bilginin kaynağı duyu deneyimidir. Temsilcileri: Locke, Hume, Berkeley. Locke’a göre zihin doğarken boş bir levhadır (tabula rasa).
- Kritisizm (eleştiricilik): Kant; bilgi akıl ve deneyin birlikteliğiyle oluşur, aklın sınırları araştırılır.
- Septisizm (kuşkuculuk): Kesin bilgiye ulaşılamaz, her şeyden kuşku duyulmalıdır.
- Dogmatizm: Doğru bilginin mümkün olduğunu sorgulamadan kabul eder.
- Pragmatizm (yararcılık): Bilginin doğruluğu pratikteki yararıyla ölçülür.
Önsel ve sonsal bilgi
- Önsel (a priori): Deneyden önce, akılla bilinen bilgi. Örnek: “Üçgenin iç açıları toplamı 180°’dir.”
- Sonsal (a posteriori): Deney ve gözlemle sonradan elde edilen bilgi. Örnek: “Su 100 °C’de kaynar.”
Doğruluk kuramları
- Uygunluk (karşılığa uygunluk): Bir yargı gerçekle örtüşüyorsa doğrudur.
- Tutarlılık: Bir yargı, diğer yargılarla çelişmiyorsa doğrudur.
- Yararcılık (pragmatik): Bir yargı işe yarıyorsa doğrudur.
- Apaçıklık: Bir yargı kendiliğinden açık ve kesinse doğrudur.
Sınavda dikkat
- Rasyonalist = akıl, empirist = duyu deneyimi. “Zihin boş levha” = Locke.
- Septisizm (kuşku) ile dogmatizm (sorgusuz kabul) zıt görüşlerdir.
- Descartes bir rasyonalisttir, ama onun “kuşku” yöntemi septisizmle karıştırılır.
Sık sorulan sorular
Rasyonalizm ile empirizm arasındaki fark nedir?
Rasyonalizm bilginin kaynağını akılda, empirizm ise duyu deneyiminde görür.
“Düşünüyorum, öyleyse varım” sözü kime aittir?
Descartes’a.
Önsel bilgi nedir?
Deneyden bağımsız, akılla elde edilen bilgidir.
Kritisizm hangi filozofla özdeşleşir?
Kant’la; bilgide akıl ve deneyin birlikteliğini savunur.