Filozofları bilmek, TYT Felsefe’de eşleştirme ve kavram sorularının temelidir. Her filozofu tek cümleyle ve anahtar kavramla hatırlayın.
İlk Çağ (Antik Yunan) filozofları
- Thales (M.Ö. 7.–6. yy): Felsefenin başlangıcı; ilk ilke (arkhe) sudur.
- Anaksimandros: Arkhe “apeiron” (sınırsız).
- Anaksimenes: Arkhe havadır.
- Herakleitos: “Her şey akar”; sürekli değişim; arkhe ateş. Diyalektiğin öncülerinden.
- Parmenides: Varlık değişmez ve tektir; değişim bir yanılsamadır.
- Empedokles: Dört element (toprak, su, hava, ateş).
- Demokritos: Atomculuk; evren boşlukta hareket eden atomlardan oluşur (materyalist).
- Sokrates: Ahlak ve insan üzerine; “Kendini bil”; mayeutik (ebelik) yöntemi (sorularla doğruyu buldurma); “Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.” Yazı yazmadı.
- Platon: İdealar dünyası (gerçek varlık idealardır, duyular dünyası gölgedir); mağara alegorisi; ideal devlet; idealizm.
- Aristoteles: Mantığın kurucusu; madde-form öğretisi; gerçek varlık somut şeylerdir; ölçülülük (orta yol) ahlakı; deneyime önem; Büyük İskender’in hocası.
- Epikuros: Hazcılık (mutluluk acıdan uzak, dingin zevktir). Stoacılar: Doğaya uygun yaşama, erdem, kadercilik.
Orta Çağ ve İslam felsefesi
- Augustinus: Hristiyan felsefesi; inancı akılla bağdaştırmaya çalışmıştır (Patristik).
- Thomas Aquinas: Skolastik felsefe; inanç ile akıl uyumu; Aristoteles’i Hristiyan düşünceyle birleştirdi.
- Farabi: “İkinci Öğretmen” (Aristoteles’ten sonra); erdemli şehir (ideal devlet); siyaset ve mantık.
- İbn Sina: Şifa ve Kanun (tıp); akıl–nakil uyumu; varlık felsefesi.
- Gazali: Filozofların tutarsızlığı (Tehafütü’l-Felasife); şüphe yoluyla hakikate ulaşma.
- İbn Rüşd: Aristoteles şerhleri; akıl ile dinin çatışmadığını savunur.
- İbn Haldun: Toplum ve tarih felsefesi; Mukaddime; sosyolojinin öncüsü sayılır.
Yeni Çağ (17.–18. yy)
- Descartes: Rasyonalizm; “Düşünüyorum, öyleyse varım” (Cogito); kuşku yöntemi; doğuştan fikirler.
- Francis Bacon: Empirizm; bilgi deneyimden gelir; tümevarım; “Bilgi güçtür.”
- Locke: Empirizm; akıl doğuştan boş bir levhadır (tabula rasa).
- Hume: Kuşkuculuk; nedensellik alışkanlıktır, zorunlu değildir.
- Kant: Eleştirel felsefe; bilgi hem akıldan hem deneyden gelir (a priori form + deney); kategorik imperatif (ahlak yasası).
- Hegel: Diyalektik (tez–antitez–sentez); tarih bir ilerleme sürecidir.
19.–20. yüzyıl
- Marx: Tarihsel materyalizm, sınıf mücadelesi.
- Nietzsche: Üstinsan; “Tanrı öldü”; değerlerin yeniden değerlendirilmesi.
- Kierkegaard ve Sartre (Varoluşçuluk): “Varoluş özden önce gelir” (Sartre); insan özgürdür ve sorumludur.
- Bergson: Yaratıcı evrim, sezgi ve zaman (süre) kavramı.
- Popper: Yanlışlanabilirlik ölçütü; bilimsel teoriler yanlışlanabilir olmalıdır.
- Kuhn: Paradigma ve bilimsel devrimler.
Sınavda dikkat
- Rasyonalizm (Descartes, Leibniz) ↔ Empirizm (Bacon, Locke, Hume); Kant ikisini uzlaştırır.
- Arkhe: Thales = su, Anaksimenes = hava, Herakleitos = ateş, Anaksimandros = apeiron.
- Sokrates–mayeutik, Platon–idealar, Aristoteles–mantık üçlüsü sık sorulur.
- Farabi = İkinci Öğretmen, Gazali = şüphe ve Tehafüt.
Sık sorulan sorular
Sokrates’in yöntemi nedir?
Sorularla karşısındakine doğruyu buldurma (mayeutik, ebelik yöntemi).
Rasyonalizm ile empirizm arasındaki fark nedir?
Rasyonalizm bilginin kaynağını akılda, empirizm deneyde görür.
“Düşünüyorum, öyleyse varım” sözü kime aittir?
Descartes’a.
Platon’un felsefesinin temel kavramı nedir?
İdealar dünyası (idealizm).