Varlık felsefesi “gerçek nedir?”, ahlak felsefesi “nasıl davranmalıyız?” sorusunu sorar. Sınavda kavram – tanım – filozof eşleştirmesi istenir.
Varlığın sayısı
- Monizm: Varlık tek bir ilkeye dayanır.
- Düalizm: Varlık iki bağımsız ilkeden oluşur (ruh-madde).
- Plüralizm: Varlık çok sayıda ilkeden oluşur.
Varlığın doğası
- Materyalizm (maddecilik): Varlığın özü maddedir; ruhsal olaylar maddeye bağlıdır.
- İdealizm: Varlığın özü ide, ruh ya da düşüncedir.
Özgürlük ve zorunluluk
- Determinizm (belirlenimcilik): Her olay nedenlere bağlı ve zorunlu olarak gerçekleşir.
- Özgür irade (indeterminizm): İnsan eylemlerinde özgürdür; seçimler önceden tam belirlenmemiştir.
- Ahlaksal sorumluluk, eylemin özgür iradeyle yapılmasına bağlıdır.
Ahlak felsefesi
- Faydacılık: Eylemin değeri sonucundaki mutluluk ve yarara bağlıdır. (Bentham, Mill)
- Ödev ahlakı: Eylemin değeri ödev duygusuyla yapılmasına bağlıdır; sonuç önemsizdir. (Kant)
- Erdem ahlakı: Erdem, aşırılıklar arasında orta yolu bulmaktır. (Aristoteles)
- Olgu yargısı (“Su 100 °C’de kaynar”) doğrulanabilir; değer yargısı (“Yalan söylemek yanlıştır”) iyi-kötü, güzel-çirkin gibi değerlendirmeler içerir.
Sınavda dikkat
- Monizm – düalizm – plüralizm sayıya göre, materyalizm – idealizm özün niteliğine göre ayrılır.
- Kant = ödev ahlakı, Mill/Bentham = faydacılık, Aristoteles = erdem (orta yol).
Sık sorulan sorular
Determinizm nedir?
Her olayın nedenlere bağlı olarak zorunlu biçimde gerçekleştiğini savunan görüştür.
Kant’ın ahlak anlayışı nedir?
Eylemin ahlaksal değerini sonucunda değil, ödev bilinciyle yapılmasında arar (ödev ahlakı).
Faydacılıkta eylem neye göre değerlendirilir?
Sonucunda sağladığı mutluluğa ve yarara göre.
Düalizm nedir?
Varlığın ruh ve madde gibi iki bağımsız ilkeden oluştuğunu savunan görüştür.