Fizikte ölçülebilen her nicelik büyüklüktür. Bu konu, birim bilgisi ve dönüşüm pratiğini kapsar; TYT’de her yıl en az bir soru gelir.
Temel büyüklükler (SI)
| Büyüklük | Birim | Sembol | |---|---|---| | Uzunluk | metre | m | | Kütle | kilogram | kg | | Zaman | saniye | s | | Elektrik akımı | amper | A | | Sıcaklık | kelvin | K | | Madde miktarı | mol | mol | | Işık şiddeti | kandela | cd |
Türetilmiş büyüklükler
- Hız: m/s. İvme: m/s². Kuvvet: newton (N) = kg·m/s².
- Enerji ve iş: joule (J) = N·m. Güç: watt (W) = J/s.
- Basınç: pascal (Pa) = N/m². Yoğunluk: kg/m³. Frekans: hertz (Hz = 1/s).
- Yük: coulomb (C = A·s). Gerilim: volt (V = J/C). Direnç: ohm (Ω = V/A).
Katlar ve öncekler
- kilo (k): 10³ · mega (M): 10⁶ · giga (G): 10⁹ · tera (T): 10¹²
- desi (d): 10⁻¹ · santi (c): 10⁻² · mili (m): 10⁻³ · mikro (µ): 10⁻⁶ · nano (n): 10⁻⁹ · piko (p): 10⁻¹²
- Dönüşümde: önce sembolü kuvvet olarak yazın: 5 cm = 5·10⁻² m; 3 km = 3·10³ m.
- Alan ve hacim dönüşümlerinde üs de alınır: 1 cm² = (10⁻²)² m² = 10⁻⁴ m²; 1 cm³ = 10⁻⁶ m³.
Skaler ve vektörel ayrımı (kısa)
- Skaler: Yalnız büyüklük (kütle, zaman, sıcaklık, enerji).
- Vektörel: Büyüklük ve yön (hız, kuvvet, ivme). Ayrıntı ayrı bir konudur.
Ölçme ve hata
- Ölçme araçları: cetvel, kumpas, mikrometre, kronometre, termometre, dinamometre (kuvvet).
- Duyarlılık: Ölçü aletinin okuyabildiği en küçük değerdir.
- Hata: Ölçülen değerin gerçek değerden sapması; ölçüm sayısı artırılınca ortalama alınarak azaltılır.
- Anlamlı basamak sayısı ölçümün duyarlılığını gösterir.
Boyut analizi
- İki tarafın boyutları eşit olmalıdır. Örneğin v = x/t → m/s; F = m·a → kg·m/s².
- Formül doğrulamada ve birim dönüşümünde kullanılır.
Sınavda dikkat
- Kütle kilogramdır (gram değil); sıcaklık kelvindir.
- Ağırlık kuvvettir, birimi N; kütleyle karıştırılmamalı.
- Km/h → m/s için 3,6’ya bölünür (72 km/h = 20 m/s).
- 1 L = 10⁻³ m³ = 1 dm³; 1 mL = 1 cm³.
Sık sorulan sorular
SI’da kaç temel büyüklük vardır?
Yedi: uzunluk, kütle, zaman, akım, sıcaklık, madde miktarı, ışık şiddeti.
Newton neye eşittir?
1 N = 1 kg·m/s².
72 km/h kaç m/s eder?
20 m/s (72 / 3,6).
Mili (m) öneki kaç katıdır?
10⁻³ katı.