Dalgalar konusunda hesap soruları tek bir bağıntıya dayanır; sözel sorular ise ses ve dalga türleri üzerinedir.
Dalga türleri
- Mekanik dalgalar yayılmak için madde ortamı ister: ses, su dalgası, yay dalgası.
- Elektromanyetik dalgalar boşlukta da yayılır: ışık, radyo dalgaları.
- Enine dalga: Titreşim yayılma doğrultusuna diktir (su dalgası, ip dalgası).
- Boyuna dalga: Titreşim yayılma doğrultusundadır (ses dalgası, yay üzerinde sıkışma-seyrelme).
Temel nicelikler
- Dalga boyu (λ): Ardışık iki tepe (ya da çukur) arasındaki uzaklık.
- Periyot (T): Bir dalga boyunun alınma süresi. Frekans (f) = 1/T, birimi Hz.
- Dalga hızı: v = λ · f
- Genlik: Dalganın denge noktasından en büyük uzaklığı; enerji ile ilgilidir.
- Dalga bir ortamdan başka ortama geçerken frekans değişmez; hız ve dalga boyu değişir.
Sesin özellikleri
- Şiddet (yüksek-alçak): Genliğe bağlıdır.
- Tizlik-pes: Frekansa bağlıdır. Frekans arttıkça ses tizleşir.
- Tını: Aynı notayı farklı kaynakların çalmasında ayırt edici özelliktir.
- Ses boşlukta yayılmaz.
Sesin hızı
- Katılarda > sıvılarda > gazlarda büyüktür.
- Havada yaklaşık 340 m/s’dir; sıcaklık arttıkça artar.
Yankı ve rezonans
- Yankı: Sesin engelden yansıyıp tekrar duyulmasıdır. Ayırt edilebilmesi için 0,1 s gerekir; havada ses 340·0,1 = 34 m yol alır, yani engel en az 17 m uzakta olmalıdır.
- Rezonans: Bir cismin, kendi doğal frekansına eşit frekanslı dalga ile titreşmesidir.
Sınavda dikkat
- Hesapta önce birimlere bak: kHz, ms gibi birimler çeviriyi gerektirir.
- “Frekansı yarıya inen dalga” için, hızı sabitse dalga boyu iki katına çıkar (v = λ·f).
Sık sorulan sorular
Dalga hızı nasıl bulunur?
v = λ · f bağıntısıyla; dalga boyu ile frekansın çarpımıdır.
Ses hangi ortamda en hızlı yayılır?
Katılarda, çünkü tanecikler birbirine daha yakındır.
Ses şiddeti neye bağlıdır?
Genliğe; genlik büyüdükçe ses şiddeti artar.
Yankı için en az ne kadar uzaklık gerekir?
Havada yaklaşık 17 metre.