Çözelti, iki veya daha fazla maddenin homojen karışımıdır. AYT’de çözünürlüğe etki eden faktörler ve koligatif özellikler sorulur.
Çözelti bileşenleri
- Çözücü: Miktarca çok olan (genelde su). Çözünen: Miktarca az olan.
- Çözünme olayı: Çözünen taneciklerin çözücü tanecikleri arasına dağılmasıdır. Benzer benzeri çözer: polar çözünen polar çözücüde, apolar apolar çözücüde çözünür.
Çözünürlük
- Belirli sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarı (g/100 g su).
- Doymamış: Çözünürlükten az çözünen. Doymuş: Çözünürlüğe eşit; fazlası çökelir. Aşırı doymuş: Çözünürlüğün üzerinde çözünen (kararsız çözelti).
- Sıcaklığın etkisi:
- Katıların çözünürlüğü çoğunlukla sıcaklıkla artar (endotermik çözünme). - Gazların çözünürlüğü sıcaklık arttıkça azalır.
- Basıncın etkisi: Gazların çözünürlüğü basınçla artar (Henry yasası). Katı ve sıvılarda etkisi yoktur.
- Ortak iyon etkisi: Zor çözünen tuzun çözünürlüğü, ortak iyon varlığında azalır.
Çözünürlük çarpımı (Kçç)
- Az çözünen tuzların doymuş çözeltisindeki iyon derişimleri çarpımıdır. Örnek: AgCl için Kçç = [Ag⁺][Cl⁻].
- Q > Kçç ise çökelme olur; Q < Kçç ise çözünme sürer.
Koligatif (derişime bağlı) özellikler
- Yalnızca çözünen tanecik sayısına bağlıdır; maddenin cinsine bağlı değildir.
- Buhar basıncı düşmesi: Uçucu olmayan madde çözülünce çözeltinin buhar basıncı azalır.
- Kaynama noktası yükselmesi: ΔTk = Kk · m · i (m: molalite, i: iyon sayısı).
- Donma noktası alçalması: ΔTd = Kd · m · i.
- Ozmotik basınç: π = M · R · T · i (yarı geçirgen zardan çözücünün geçişi).
- Aynı derişimde iyonik çözünenler, moleküler çözünenlerden daha büyük etki yapar (daha çok tanecik oluşturur).
Uygulamalar
- Kış aylarında yola tuz atılması (donma noktası düşer), antifriz kullanımı (kaynama yükselir, donma düşer), ozmozla bitki ve hücre su dengesi.
Sınavda dikkat
- Gaz çözünürlüğü sıcaklıkla azalır (soda ısınınca gaz çıkar).
- Koligatif özellikler tanecik sayısına bağlıdır; CaCl₂ (i = 3) etkisi NaCl (i = 2) ve glikoza göre daha büyüktür (aynı derişimde).
- Doymuş çözeltiye aynı sıcaklıkta eklenen madde çözünmez.
Sık sorulan sorular
Çözünürlük nedir?
Belirli sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarıdır.
Sıcaklık gazların çözünürlüğünü nasıl etkiler?
Sıcaklık arttıkça gazların çözünürlüğü azalır.
Koligatif özellik nedir?
Yalnızca çözünen tanecik sayısına bağlı olan özelliklerdir (kaynama noktası yükselmesi, donma noktası alçalması vb.).
Aşırı doymuş çözelti nedir?
Çözünürlükten fazla madde çözmüş, kararsız çözeltidir.