Karışımlar sorularında hangi karışımın hangi yöntemle ayrılacağı eşleşmesi sorulur. Mantık basit: karışımdaki maddelerin farklı olduğu özelliği bulun.
Saf madde ve karışım
- Saf madde: Tek tür taneciği olan, sabit erime/kaynama noktası olan madde. Element (tek tür atom) ve bileşik (sabit oranda birleşmiş atomlar).
- Karışım: İki veya daha fazla maddenin bileşenlerinin özelliklerini koruyarak bir araya gelmesi. Bileşenler fiziksel yollarla ayrılır; erime ve kaynama noktası sabit değildir.
Karışım türleri
- Homojen karışım (çözelti): Her yerde aynı görünüm ve özellik. Tuzlu su, hava, çelik (alaşım).
- Heterojen karışım: Bileşenleri ayrı görülebilir.
- Süspansiyon: Katı–sıvı (çamurlu su); bekleyince çöker. - Emülsiyon: Sıvı–sıvı (süt, zeytinyağlı su). - Kolloit: Taneciklerin çok küçük olduğu ara hâl (jelatin, sis); ışığı saçar. - Aerosol: Gaz içinde katı/sıvı (sis, duman).
Ayırma yöntemleri
- Süzme: Katı–sıvı heterojen karışım; tanecik boyutu farkı. Kahve filtresi.
- Aktarma (dekantasyon): Katı dibe çökmüşse üstteki sıvı dökülerek ayrılır.
- Ayırma hunisi: Birbirine karışmayan sıvılar (yoğunluk farkı). Su–yağ.
- Eleme: Tane boyutu farklı katılar (kum–çakıl).
- Mıknatısla ayırma: Demir, nikel, kobalt gibi mıknatısla çekilen madde. Demir tozu–kükürt.
- Yoğunluk farkıyla ayırma: Yüzdürme (talaş–kum, suya atılınca talaş yüzer).
- Buharlaştırma / kristallendirme: Katı–sıvı homojen karışım (tuzlu su); su buharlaşır, tuz kalır. Çözünürlük farkına dayanır.
- Basit damıtma: Kaynama noktaları arasında büyük fark olan homojen sıvı–katı karışımlar; tuzlu sudan saf su elde etme.
- Ayrımsal damıtma: Kaynama noktaları birbirine yakın sıvılar (etanol–su, ham petrol ürünleri).
- Kromatografi: Maddelerin farklı hızlarda ilerlemesi (adsorpsiyon farkı); mürekkep, boya, pigment ayrımı.
- Elektroliz: Bileşiği elementlerine ayırır (kimyasal yol; karışım ayırma değil).
- Çözünürlük farkı: Seçici çözücüyle (şeker–kum: suya atılır, kum süzülür).
Hangi özelliğe göre?
- Tanecik boyutu → süzme, eleme.
- Yoğunluk → ayırma hunisi, yüzdürme, dekantasyon.
- Kaynama noktası → damıtma.
- Çözünürlük → kristallendirme, seçici çözme.
- Mıknatıs çekimi → manyetik ayırma.
Sınavda dikkat
- Homojen karışımdaki katıyı süzgeçle ayıramazsınız; buharlaştırma veya damıtma gerekir.
- Basit damıtma ile ayrımsal damıtma karıştırılır: fark büyükse basit, yakınsa ayrımsal.
- Tuzlu sudan tuz elde ederken su ya da tuz hedefine göre buharlaştırma/damıtma seçilir.
- Karışımın erime/kaynama noktası sabit değildir; saf maddenin ise sabittir.
Sık sorulan sorular
Su–yağ karışımı nasıl ayrılır?
Ayırma hunisiyle (yoğunluk farkı).
Tuzlu sudan saf su nasıl elde edilir?
Basit damıtmayla.
Süspansiyon nedir?
Katı taneciklerin sıvıda dağılmış, bekleyince çöken heterojen karışımıdır.
Kaynama noktaları yakın sıvılar nasıl ayrılır?
Ayrımsal damıtmayla.