Organik kimya; karbon bileşiklerini inceler. Sınavlarda adlandırma, fonksiyonel grup tanıma ve izomeri sık çıkar.
Karbonun özellikleri
- Dört bağ yapar (değerlik 4); zincir, halka, dallanma oluşturabilir.
- Tekli, ikili ve üçlü bağ yapabilir.
- Organik bileşikler genellikle kovalent bağlıdır, erime/kaynama noktaları düşüktür, yanıcıdır.
Hidrokarbonlar (yalnız C ve H)
- Alkanlar (CₙH₂ₙ₊₂): Doymuş, tekli bağlı. Metan (CH₄), etan (C₂H₆), propan (C₃H₈), bütan (C₄H₁₀), pentan (C₅H₁₂), heksan (C₆H₁₄).
- Alkenler (CₙH₂ₙ): Bir çift bağ; doymamış. Eten (etilen), propen.
- Alkinler (CₙH₂ₙ₋₂): Bir üçlü bağ; doymamış. Etin (asetilen), propin.
- Adlandırma: Ana zincir belirlenir (en uzun, fonksiyonel grubu içeren); dallar alkil grubu olarak (metil, etil) numaralanarak yazılır.
- Aromatik hidrokarbon: Benzen (C₆H₆) halkalı yapıdır.
Fonksiyonel gruplar
- Alkol (−OH): Etanol, metanol. Eter (−O−): Dimetil eter.
- Aldehit (−CHO): Formaldehit (metanal). Keton (C=O ara karbonda): Aseton (propanon).
- Karboksilik asit (−COOH): Asetik asit (etanoik asit), formik asit.
- Ester (−COO−): Karboksilik asit + alkol → ester + su. Meyve kokularının kaynağıdır.
- Amin (−NH₂): Organik bazlar.
İzomeri
- Aynı molekül formüllü, farklı yapılı bileşiklerdir.
- Zincir (iskelet) izomerisi: Karbon iskeleti farklı (bütan – izobütan).
- Konum izomerisi: Fonksiyonel grup veya çift bağın yeri farklı.
- Fonksiyonel grup izomerisi: Alkol – eter; aldehit – keton.
- Cis–trans (geometrik) izomeri: Çift bağ etrafındaki yapı farkı.
Temel tepkimeler
- Yanma: Hidrokarbon + O₂ → CO₂ + H₂O (+ ısı). Tam yanmada CO₂ ve H₂O oluşur.
- Katılma: Alken ve alkinlerde çift/üçlü bağ tekli bağa dönüşür (H₂, halojen katılması).
- Yer değiştirme (sübstitüsyon): Alkanlarda H atomunun halojen ile yer değiştirmesi (ışık etkisiyle).
- Esterleşme: Asit + alkol → ester + su.
- Polimerleşme: Küçük moleküllerin (monomer) uzun zincirler oluşturması. Polietilen (PE) etenden, PVC vinil klorürden elde edilir.
Doğal kaynaklar
- Petrol ve doğal gaz alkan kaynağıdır; benzin, mazot, LPG ayrımsal damıtma ile elde edilir.
- Kömür da organik bileşiklerin kaynağıdır.
Sınavda dikkat
- Alkanlar doymuş, alken ve alkinler doymamıştır; doymamışlar katılma tepkimesi verir.
- Aynı formül farklı yapı = izomer.
- Karboksilik asit + alkol = ester + su (esterleşme).
- Alkol ile eter fonksiyonel grup izomeridir.
Sık sorulan sorular
Alkanların genel formülü nedir?
CₙH₂ₙ₊₂.
Esterleşme tepkimesi nedir?
Karboksilik asit ile alkolün tepkimeye girerek ester ve su oluşturmasıdır.
İzomer ne demektir?
Molekül formülü aynı, yapısı farklı bileşikler.
Alkenler hangi tepkimeyi verir?
Katılma tepkimesi.