Cumhuriyet’in ikinci yarısı; çok partili yaşama geçiş, askerî müdahaleler ve yeni anayasalarla şekillendi. Sınavlarda tarih sırası ve hangi olayın hangi anayasayla sonuçlandığı sorulur.
Çok partili hayata geçiş
- II. Dünya Savaşı sonrasında demokratikleşme baskısı arttı; 1945’te Türkiye Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olarak katıldı.
- 1946’da Demokrat Parti (DP) kuruldu (kurucular: Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan).
- 1946 seçimleri açık oy, gizli sayım usulüyle yapıldı ve CHP kazandı; seçimler tartışma yarattı.
- 1950 seçimleri gizli oy, açık sayımla yapıldı; DP kazandı, Adnan Menderes başbakan, Celal Bayar cumhurbaşkanı oldu.
Demokrat Parti dönemi (1950–1960)
- Ezanın Türkçe okunması yasağı kaldırıldı; Türkiye 1952’de NATO’ya üye oldu.
- 1950’lerin sonunda ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlik arttı.
27 Mayıs 1960 Darbesi
- Cumhuriyet’in ilk askerî müdahalesidir; Milli Birlik Komitesi yönetime el koydu.
- Menderes ve bazı bakanlar Yassıada’da yargılandı; Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu idam edildi.
- 1961 Anayasası hazırlandı: Anayasa Mahkemesi kuruldu, Millî Güvenlik Kurulu ve Senato (iki meclisli yapı) getirildi, temel hak ve özgürlükler genişletildi.
12 Mart 1971 Muhtırası
- Siyasi ve sosyal olaylar nedeniyle Genelkurmay muhtıra verdi; hükümet istifa etti.
- Doğrudan yönetime el konmadı; “muhtıra” olarak adlandırılır. 1961 Anayasası’nın bazı hükümleri değiştirildi.
12 Eylül 1980 Darbesi
- Genelkurmay Başkanı Kenan Evren başkanlığında Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu.
- Meclis ve partiler kapatıldı, siyasi faaliyetler yasaklandı.
- 1982 Anayasası hazırlandı ve 7 Kasım 1982’de halkoylamasıyla kabul edildi; Kenan Evren cumhurbaşkanı seçildi.
Sınavda dikkat
- Darbe mi muhtıra mı ayrımı: 1960 ve 1980 darbe, 1971 muhtıra.
- 1961 Anayasası → Anayasa Mahkemesi ve iki meclis (TBMM + Cumhuriyet Senatosu).
- Kronoloji: DP kuruluşu (1946) → DP iktidarı (1950) → NATO üyeliği (1952) → 27 Mayıs (1960) → 1961 Anayasası → 12 Mart (1971) → 12 Eylül (1980) → 1982 Anayasası.
Sık sorulan sorular
Demokrat Parti hangi yıl kuruldu?
1946’da.
Türkiye NATO’ya hangi yıl katıldı?
1952’de.
Anayasa Mahkemesi hangi anayasayla kuruldu?
1961 Anayasası’yla.
27 Mayıs 1960’tan sonra hangi anayasa yapıldı?
1961 Anayasası.