İslamiyet öncesi Türk tarihi, Orta Asya’da kurulan devletlerle başlar. Sınavlarda hangi devletin hangi özelliğe sahip olduğu sorulur.
Asya Hun Devleti
- Tarihte bilinen ilk büyük Türk devletidir. Hükümdar unvanı Şanyüdür.
- Mete Han dönemi (MÖ 209-174): Ordu onlu sisteme göre düzenlendi; devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Hun baskısı, Çin’in Çin Seddi’ni yapmasının nedenlerinden biri sayılır.
- Devlet, Mete’den sonra iç çekişmeler yüzünden Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldı.
Avrupa Hun Devleti
- Hunların batıya ilerlemesi (375) Kavimler Göçü’nü başlattı.
- Attila döneminde devlet güçlendi; Katalaun Ovası Savaşı (451) Hunların Avrupa’daki önemli savaşıdır.
Göktürk Devleti
- Türk adıyla kurulan ilk devlettir (552, Bumin Kağan ve İstemi Yabgu). Doğuda Bumin, batıda İstemi hüküm sürdü.
- Kök Türk alfabesi kullanıldı; Orhun Yazıtları (Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk) Türkçenin en eski yazılı belgeleridir.
- Çin egemenliğine girip bağımsızlığını yeniden kazanan devlete II. Göktürk (Kutluk) Devleti denir.
Uygur Devleti
- Yerleşik hayata geçen ilk büyük Türk devletidir; tarım, ticaret ve şehir kültürü gelişti.
- Başkent Ordubalık; bu dönemde Maniheizm devlet dini oldu, Uygur alfabesi kullanıldı, kâğıt ve matbaacılıkta ilerleme sağlandı.
- Kırgızların saldırısıyla yıkıldı.
Türk devlet teşkilatı
- Kurultay (toy): Önemli devlet işlerinin görüşüldüğü meclis.
- Kut: Yönetme yetkisinin Tanrı’dan geldiğine inanç.
- Töre: Yazılı olmayan hukuk kuralları.
- Devlet hanedana ait sayıldığı için ülke, hanedan üyeleri arasında paylaşılıyordu (ikili teşkilat).
Sınavda dikkat
- “Türk adıyla kurulan ilk devlet” → Göktürk; “bilinen ilk Türk devleti” → Asya Hun.
- “Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti” → Uygur.
- Orhun Yazıtları’nı yazdıran Bilge Kağan, yazan Yollug Tigin’dir.