Kurtuluş Savaşı, Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’ndan yenik çıkmasının ardından yurdun işgaline karşı verilen millî mücadeledir. Sınavlarda sıralama, tarih ve “hangi antlaşma, hangi cephe” soruları çıkar.
Mondros’tan Samsun’a
- 30 Ekim 1918 – Mondros Ateşkes Antlaşması: Osmanlı I. Dünya Savaşı’ndan çekildi; itilaf devletlerine işgal kapısı açıldı.
- 15 Mayıs 1919: Yunanlar İzmir’i işgal etti; halk direnişi başladı (Kuvayımilliye).
- 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal Samsun’a çıktı. Millî Mücadele’nin başlangıcı kabul edilir.
Genelgeler ve kongreler
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallerin protesto edilmesi için mitingler yapılması istendi.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” İlk kez millî egemenliğe dayalı yeni devlet düşüncesi açıkça dile getirildi; Sivas’ta ulusal kongre toplanması kararlaştırıldı.
- Erzurum Kongresi (Temmuz-Ağustos 1919): Bölgesel nitelikli; manda ve himaye reddedildi, Mustafa Kemal Heyet-i Temsiliye başkanı seçildi.
- Sivas Kongresi (Eylül 1919): Ulusal nitelikli kongre; cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşti, manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde kabul edilen millî sınırları belirleyen belge.
TBMM’nin açılışı
İstanbul’un işgali (16 Mart 1920) üzerine Mebusan Meclisi dağıldı. 23 Nisan 1920’de Ankara’da TBMM açıldı; Mustafa Kemal başkan seçildi. Meclis hem yasama hem yürütme yetkisini kullandı (Meclis hükûmeti sistemi).
Cepheler
- Doğu Cephesi: Komutan Kâzım Karabekir. Gümrü Antlaşması (1920) ile Ermenistan ile savaş bitti. Millî Mücadele’de TBMM’nin imzaladığı ilk antlaşmadır.
- Güney Cephesi: Maraş, Antep ve Urfa’da halk Fransızlara karşı direndi. Ankara Antlaşması (1921) Fransa ile savaşı bitirdi.
- Batı Cephesi: Düzenli ordunun Yunanlara karşı savaştığı ana cephedir. I. İnönü (Ocak 1921) ve II. İnönü (Mart 1921) kazanıldı; Kütahya-Eskişehir savaşları kaybedildi ve ordu Sakarya’nın doğusuna çekildi. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) kazanıldı; Mustafa Kemal’e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verildi.
- Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922) ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos 1922): Yunan ordusu kesin yenilgiye uğradı. 9 Eylül 1922’de İzmir kurtarıldı.
Antlaşmalar ve sonuç
- Moskova Antlaşması (1921): Sovyet Rusya ile; TBMM’nin tanındığı ilk siyasi başarı.
- Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922): Batı Cephesi’ndeki savaşı sona erdirdi; Doğu Trakya Türklere bırakıldı.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Yeni Türk devleti uluslararası alanda tanındı; kapitülasyonlar kalktı, Sevr geçersiz oldu.
Sınavda dikkat
- Sevr (1920), İstanbul Hükûmeti’nin imzaladığı ve TBMM’nin tanımadığı antlaşmadır; uygulanmamıştır.
- “İlk kongre”, “ulusal kongre”, “bölgesel kongre” ayrımına dikkat: Erzurum bölgesel, Sivas ulusal.
- Cephe–antlaşma eşleşmesini ezberle: Doğu–Gümrü, Güney–Ankara, Batı–Mudanya/Lozan.