Osmanlı’nın 1579’dan sonraki dönemi üç evreye ayrılır. Bu evrelerin başlangıç antlaşmaları ve öne çıkan ıslahatlar sınav sorusu olarak sıkça gelir.
Duraklama Dönemi (1579-1699)
Askerî, mali ve idari sorunlar belirginleşti. Başlangıç sayılan olay: Sokullu Mehmed Paşa’nın ölümü (1579).
- Zitvatoroku Antlaşması (1606): Avusturya ile eşitlik esasına dayandığı için Osmanlı’nın üstünlüğünün sona ermesi olarak görülür.
- İltizam sisteminin bozulması, Celali isyanları, Yeniçeri ocağında yozlaşma.
- IV. Murad: Devlet düzenini sertlikle toparlamaya çalıştı.
Gerileme Dönemi (1699-1792)
- Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı’nın Avrupa’da ilk kez toprak kaybettiği antlaşmadır; dönemin başlangıcıdır.
- Pasarofça (1718) sonrasında Lale Devri (III. Ahmed, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa): Batı’ya açılma, ilk matbaa (İbrahim Müteferrika, 1727). Dönem Patrona Halil İsyanı (1730) ile bitti.
- Belgrad Antlaşması (1739): Avrupa’daki son kazançlı antlaşma.
- Küçük Kaynarca (1774): Rusya’ya karşı ağır sonuçlar; Kırım bağımsız oldu, Karadeniz “Türk gölü” olmaktan çıktı.
- Yaş Antlaşması (1792): Dağılma Dönemi’nin başlangıcıdır.
Dağılma Dönemi (1792-1922)
- III. Selim: Nizam-ı Cedit ordusu, daimî elçilikler.
- II. Mahmud: Sened-i İttifak (1808); Vaka-i Hayriye (1826) ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; Mısır Meselesi.
- Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856): Hukuk önünde eşitlik ve batılılaşma.
- I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi (1876): Osmanlı’nın ilk anayasası.
- II. Abdülhamid: Meclis tatil edildi (1878); Düyun-ı Umumiye (1881) ile mali kontrol yabancılara geçti.
- II. Meşrutiyet (1908); 31 Mart Olayı (1909); Trablusgarp (1911) ve Balkan Savaşları (1912-13).
- I. Dünya Savaşı: İttifak Devletleri safında; Mondros (30 Ekim 1918) ile yenilgi kabul edildi.
Sınavda dikkat
- “İlk toprak kaybı” → Karlofça; “son kazançlı antlaşma” → Belgrad; “Dağılma’nın başı” → Yaş.
- Not: Sened-i İttifak padişahın yetkisini sınırlayan ilk belgedir.
- Meşrutiyet (anayasal monarşi) ile hukuk devleti (Tanzimat) farklı kavramlardır.