Osmanlı medeniyeti sorularında genelde kurumun adı – görevi eşleştirmesi istenir. Aşağıdaki başlıkları “ne işe yarar?” diye öğren.
Merkezî yönetim
- Padişah: Devletin başı; yürütme, yargı, ordu ve hanedan yetkisi.
- Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşüldüğü kuruldur; sadrazam başkanlık eder. Üyeleri vezirler, kazaskerler, defterdarlar ve nişancıdır.
- Sadrazam: Padişahın vekili; padişah adına mühr-i hümayunu taşır. Şeyhülislam: Dinî işlerin başı; fetva verir. Defterdar: Mali işler. Nişancı: Padişah fermanlarına tuğra çeker. Kazasker: Askerî yargı.
- Kanunnameler: Fatih Sultan Mehmet’in kanunnamesiyle devlet düzeni yazılı hâle geldi.
Ordu
- Kapıkulu ocakları: Yeniçeri, Cebeci (silah), Topçu, Top arabacıları ve Sipahi/Silahtar bölükleri. Maaşlı, merkeze bağlı, düzenli ordudur.
- Tımarlı sipahiler: Toprak gelirine karşılık atlı asker çıkarır.
- Donanma: Tersane-i Âmire, Kaptan-ı Derya başındadır.
- Devşirme sistemi: Hıristiyan çocukları devlet hizmetine alınırdı.
Toplum ve ekonomi
- Millet sistemi: Gayrimüslimler dinî cemaatler hâlinde kendi dinî ve hukukî işlerini yürütürdü.
- Esnaf ve lonca (ahilik geleneği): Üretimi ve fiyatı muhtesip denetlerdi.
- Vakıflar: Eğitim, sağlık ve imar işlerini yürüten yardım kurumları.
Eğitim
- Medrese: Osmanlı’nın temel eğitim kurumu. Fatih’in Sahn-ı Seman Medreseleri (8 medrese) ve Süleymaniye Medresesi bilinir.
- Enderun: Devlet adamı yetiştirir; sarayın içindeki okul.
- Sıbyan mektepleri: İlkokul düzeyi.
Mimari
- Mimar Sinan: Dönemin en büyük mimarı. Şehzade Camii (çıraklık), Süleymaniye (kalfalık), Selimiye (ustalık) eseri olarak anılır.
- Cami külliyeleri: Cami + medrese + imaret + hamam + çeşme.
Edebiyat, bilim ve sanat
- Divan edebiyatı: Fuzuli, Baki, Nedim gibi şairler. Halk edebiyatı: Yunus Emre, Karacaoğlan.
- Seyahatname: Evliya Çelebi. Cihannüma: Katip Çelebi. Kitab-ı Bahriye: Piri Reis.
- Minyatür: Nakkaş Osman, Levni (Lale Devri).
Sınavda dikkat
- Şeyhülislam: Fetva; Kazasker: Askerî yargı; Nişancı: Tuğra. Bu üçü karıştırılır.
- Enderun saray okuludur; medrese halkın eğitim kurumudur.
- “Sinan’ın ustalık eseri” = Selimiye (Edirne).
Sık sorulan sorular
Mimar Sinan’ın ustalık eseri hangisidir?
Edirne’deki Selimiye Camii’dir.
Divan-ı Hümayun’un başkanı kimdir?
Sadrazamdır (padişah adına).
Kapıkulu ordusu neden önemlidir?
Maaşlı ve merkezî ordu olduğu için padişaha bağlıdır; Yeniçeri ocağı bunun en bilinen bölüğüdür.
Evliya Çelebi’nin eseri nedir?
Seyahatname’dir.