Osmanlı’nın 19. yüzyılı, devleti ayakta tutmak için yapılan hukuki ve siyasi yenileşme hamleleriyle doludur. Sınavlarda hangi belgenin neyi getirdiği ve kronolojik sıra sorulur.
Yenileşmenin başlangıcı
- Sened-i İttifak (1808): Padişah ile ayanlar arasında yapılan belgedir; ayanların güçlendiğini gösterir.
- II. Mahmud (1808-1839): Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı (Vaka-i Hayriye, 1826) ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunu kurdu. Bakanlıklara benzer yapılar ve resmî gazete (Takvim-i Vekayi) bu dönemde görülür.
Tanzimat Fermanı (1839)
- Gülhane Hatt-ı Hümayunu da denir; III. Abdülmecid döneminde, Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanıp ilan edildi.
- Başlıca hükümler: can, mal ve namus güvencesi, vergilerin gelire göre adil toplanması, askerliğin süresinin belirlenmesi, yargılamanın açık yapılması.
- Önemi: Padişahın yetkilerini hukukla sınırlaması (ilk adım); eşitlik ve kanun üstünlüğü ilkesi.
Islahat Fermanı (1856)
- Kırım Savaşı sonrasında, Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edildi.
- Gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit haklar verildi (mülk edinme, askerlik, devlet memurluğu ve benzeri).
- Aynı yıl Paris Antlaşması’yla Osmanlı, Avrupa devletler hukukuna dâhil edildi.
Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet (1876)
- Jön Türkler ve Midhat Paşa’nın çabalarıyla, II. Abdülhamid döneminde Osmanlı’nın ilk anayasası Kanun-i Esasi (1876) ilan edildi.
- Meclis-i Mebusan 1877’de toplandı. 93 Harbi (Osmanlı-Rus Savaşı) sırasında 1878’de meclis kapatıldı, anayasa askıya alındı (İstibdat dönemi).
II. Meşrutiyet (1908)
- İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin baskısıyla II. Abdülhamid Kanun-i Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu (1908).
- 31 Mart Vakası (1909): Gerici bir ayaklanmadır; Hareket Ordusu İstanbul’a girerek bastırdı. II. Abdülhamid tahttan indirildi, yerine V. Mehmed Reşad geçti.
- Bu dönemde Kanun-i Esasi’de değişiklikler yapıldı; meclis ve hükümetin yetkileri artırıldı, padişahın yetkileri azaltıldı.
Mali durum ve dış borçlar
- Osmanlı ilk dış borcunu Kırım Savaşı sırasında aldı (1854).
- Muharrem Kararnamesi (1881) ile Düyun-ı Umumiye idaresi kuruldu; borçların tahsilini Avrupalı alacaklılar yürüttü.
Sınavda dikkat
- Sıra: Sened-i İttifak (1808) → Vaka-i Hayriye (1826) → Tanzimat (1839) → Islahat (1856) → Kanun-i Esasi (1876) → II. Meşrutiyet (1908).
- Tanzimat Fermanı bir anayasa değildir; anayasa 1876’dadır.
Sık sorulan sorular
Tanzimat Fermanı’nı kim hazırladı?
Mustafa Reşit Paşa hazırladı; III. Abdülmecid döneminde 1839’da Gülhane’de okunarak ilan edildi.
Osmanlı’nın ilk anayasası hangisidir?
Kanun-i Esasi’dir. 1876’da II. Abdülhamid döneminde ilan edildi.
Islahat Fermanı neden ilan edildi?
Kırım Savaşı sonrasında Avrupa devletlerinin baskısıyla, gayrimüslimlere eşit haklar tanımak amacıyla 1856’da ilan edildi.
Yeniçeri Ocağı hangi padişah döneminde kaldırıldı?
II. Mahmud döneminde, 1826’daki Vaka-i Hayriye ile kaldırıldı.