Türklerin İslamiyet’i kabulüyle kurulan ilk devletler, KPSS ve TYT Tarih’te “kim, ne zaman, hangi savaş, hangi eser” biçiminde sorulur. Önce devletleri, sonra bu dört soruyu eşleştir.
Karahanlılar (10.-13. yüzyıl)
- İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devletidir. Hükümdar Satuk Buğra Han İslam’ı kabul etti.
- Merkezi Kaşgar ve Balasagun’dur.
- Eserler: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divanü Lügati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Atabetü’l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki). Ahmet Yesevi de aynı çağın Türk-İslam kültüründe öne çıkar (Divan-ı Hikmet).
Gazneliler
- Alp Tigin tarafından kurulmuştur; en parlak dönem Gazneli Mahmud zamanındadır.
- Hindistan’a çok sayıda sefer yapılmış, Gazne Hindistan’da İslam’ın yayılmasında önemli rol oynamıştır.
- Dandanakan Savaşı (1040): Selçuklular, Gazneliler’i yenmiştir; Selçuklu devletinin kuruluşu sayılır.
Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)
- Kurucusu Tuğrul Bey’dir. Dandanakan savaşıyla fiilen kuruldu.
- Pasinler Savaşı (1048): Bizans’a karşı ilk büyük savaşlardandır.
- Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071): Alp Arslan, Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’i yendi. Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.
- Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlara ulaştı. Veziri Nizamülmülk Nizamiye medreselerini kurdu (Bağdat’ta, 1067) ve Siyasetname adlı eseri yazdı.
- Katvan Savaşı (1141): Sencer, Karahıtaylar’a yenildi; devletin gerilemesinin başlangıcı.
Anadolu Selçuklu Devleti (1077-1308)
- Kurucusu Kutalmışoğlu Süleymanşah; ilk başkent İznik.
- Miryokefalon Savaşı (1176): II. Kılıçarslan Bizans’ı yenerek Anadolu’nun Türk yurdu olmasını kesinleştirdi.
- Kösedağ Savaşı (1243): Moğollar’a yenildi; devletin çöküşü başladı.
- Selçuklu mimarisinde kervansaray, medrese, cami ve bimarhane öne çıkar.
Sınavda dikkat
- “İslam’ı kabul eden ilk Türk devleti” = Karahanlılar. “İlk Türk-İslam eseri” = Kutadgu Bilig.
- Dandanakan (1040, Gazneliler’e karşı) ile Malazgirt (1071, Bizans’a karşı) karıştırılır.
- Nizamiye medreseleri Melikşah-Nizamülmülk dönemidir; Anadolu’daki medreselerle karıştırma.
Sık sorulan sorular
İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti hangisidir?
Karahanlılar’dır.
Malazgirt Savaşı hangi yılda, kimler arasında yapıldı?
1071’de Büyük Selçuklu hükümdarı Alp Arslan ile Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes arasında yapıldı.
Dandanakan Savaşı’nın sonucu nedir?
Selçuklular Gazneliler’i yenmiş ve Büyük Selçuklu Devleti fiilen kurulmuştur (1040).
Divanü Lügati’t-Türk kime aittir?
Kaşgarlı Mahmud’a aittir; Türkçenin ilk sözlüğüdür.