Cümle ögesi sorularında genellikle işaretli bölümün hangi öge olduğu sorulur. Ögeleri bulmak için sorular sorulur.
Yüklem
Cümlenin yargı bildiren, genellikle sonda yer alan ögesidir: “Ali kitabı okudu.” Önce yüklemi bul; diğer ögeleri ona sorarak bulursun.
Özne
Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluşu yaşayan ögedir. Yükleme “kim?” ya da “ne?” sorusu sorulur: “Ali kitabı okudu.” (Kim okudu? Ali.)
Nesne
Yüklemin etkilediği ögedir. Yükleme “neyi / kimi?” diye sorulursa belirtili nesne (ek almış), “ne?” diye sorulursa belirtisiz nesne bulunur.
“Ali kitabı okudu.” (belirtili nesne) – “Ali kitap okudu.” (belirtisiz nesne)
Dolaylı tümleç
Yüklemin yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) hâlindeki ögesidir. Yükleme “kime, nereye, nerede, nereden?” diye sorulur: “Ali okula gitti.”, “Çocuklar bahçede oynuyor.”
Zarf tümleci
Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını ya da nasıl yapıldığını bildirir. Yükleme “ne zaman, nasıl, ne kadar?” diye sorulur: “Ali dün okula gitti.”, “Ali okula koşarak gitti.”
Cümle yapısı
Yüklemi fiil olan cümleler fiil cümlesi, ad soylu olanlar isim cümlesidir. Ögeler cümlede farklı sıralarda gelebilir; öge, yerine göre değil yükleme sorulan soruya göre belirlenir.
Sınavda dikkat
- “Bahçede” gibi bulunma durumundaki sözcükler dolaylı tümleç; “yarın, sabah” gibi zaman bildirenler zarf tümlecidir.
- Belirtili nesne ile özne karışabilir: “Kitabı ben okudum.” – “kitabı” belirtili nesne, “ben” öznedir.