Cümlede Anlam: Neden-Sonuç, Amaç, Koşul, Karşıtlık ve Öznel-Nesnel Yargı
Cümlede neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul, karşılaştırma, karşıtlık, kesinlik ve öznel-nesnel yargı ilişkileri. KPSS ve TYT Türkçe için kalıp ve örneklerle anlatım.
Cümlede anlam soruları, bir cümlenin hangi anlam ilişkisini kurduğunu bulmayı ister. Her ilişkinin tanıtıcı bir kalıbı vardır; kalıbı tanımak yeterlidir.
Neden-sonuç
Bir olayın nedeni ve sonucu bir arada verilir. Kalıp: -dığı için, -dığından, çünkü, bu yüzden, -diği için.
Yağmur yağdığı için maç ertelendi.
Amaç-sonuç
Bir eylemin yapılma amacı bildirilir. Kalıp: için, amacıyla, diye, -mek için.
Sınavı kazanmak için gece gündüz çalıştı.
Koşul (şart)
Bir şeyin gerçekleşmesi başka bir şeye bağlıdır. Kalıp: -sa/-se, -dığı takdirde, şayet.
Çok çalışırsan sınavı kazanırsın.
Karşıtlık (ödün)
Beklenenin tersine bir durum bildirilir. Kalıp: -e rağmen, -e karşın, ama, fakat, oysa.
Çok yorulmasına rağmen çalışmaya devam etti.
Karşılaştırma
İki varlık ya da durum üstünlük, eşitlik veya benzerlik açısından karşılaştırılır. Kalıp: daha, en, kadar, gibi.
Bu kitap ötekinden daha ilginç.
Öznel ve nesnel yargı
Nesnel yargı: Kanıtlanabilir, herkes için aynı olan yargıdır: “Ankara, Türkiye’nin başkentidir.”
Öznel yargı: Kişiden kişiye değişen duygu ve yorum içerir: “Ankara en güzel şehirdir.”
İpucu: “güzel, kötü, en iyi, sanırım” gibi sözcükler öznel yargıya işaret eder.
Kesinlik ve olasılık
Kesinlik: “Elbette, mutlaka, kesinlikle, hiç şüphesiz” sözcükleriyle.
“Bu cümleden hangisi çıkarılabilir?” soruları, cümlede açıkça söylenen bilginin yanı sıra zorunlu sonuçu da kapsar. Cümlede olmayan bir bilgiyi “doğrudur” sanmak en sık yapılan hatadır.
Sınavda dikkat
“-sa/-se” eki her zaman koşul değildir: “Gelse de gitse de” (karşıtlık) olabilir.
“için” iki anlamlıdır: “Yorgun olduğu için erken yattı.” (neden) – “Sınavı kazanmak için çalıştı.” (amaç).
Cümleyi önce kalıp, sonra anlam açısından incele.
Sık sorulan sorular
Neden-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır?
“-dığı için, çünkü, bu yüzden” gibi kalıplarla bir olayın nedeni ve sonucu birlikte verilir.
Amaç-sonuç ile neden-sonuç arasındaki fark nedir?
Amaç-sonuçta eylem bir hedef için yapılır (“kazanmak için çalıştı”). Neden-sonuçta ise eylem bir sebepten gerçekleşir (“yorgun olduğu için yattı”).
Öznel yargı nedir?
Kişiden kişiye değişen, duygu ve yorum içeren yargıdır; nesnel yargı ise herkes için aynı olan, kanıtlanabilir yargıdır.
Koşul cümlesinin kalıbı nedir?
-sa/-se ekleri (gelirse, çalışırsan) ve “-dığı takdirde” gibi ifadelerdir.
