Kök ve ek soruları, bir sözcükteki eklerin türünü bulmayı ister. Tek kural, bir ekin yeni sözcük mü yaptığı yoksa var olan sözcüğü mü çektiğine bakmaktır.
Kök, gövde ve ek
- Kök: Sözcüğün bölünemeyen en küçük anlamlı parçasıdır: “göz”, “yaz”, “güzel”.
- Gövde: Çekim eki almadan önceki yapıdır. Kök bir yapım eki alırsa gövde olur: “gözlük” (gövde), “yazı” (gövde).
- Ek: Köke veya gövdeye gelen, anlam ve görev değiştiren parçalardır. İkiye ayrılır.
Yapım eki
- Sözcüğe yeni anlam katar, yeni sözcük yapar. Örnek: göz+lük, çalış+kan, kitap+çı.
- İsimden isim: -lık, -cı, -lı, -sız. Fiilden isim: -ış, -ım, -gın. İsimden fiil: -le, -len, -el.
- Yapım eki sözlükte ayrı madde olur: “gözlük” ve “göz” ayrı sözcüklerdir.
Çekim eki
- Yeni sözcük yapmaz; sözcüğü cümleye bağlar ve görev ekler.
- İsim çekim ekleri: Çoğul (-lar/-ler), iyelik (-m, -n, -ı), hâl ekleri (-i, -e, -de, -den, -in).
- Fiil çekim ekleri: Kip (-di, -miş, -ecek, -r...), kişi (-m, -n, -k), olumsuzluk (-ma/-me), zaman.
- Çekim eki sözcüğün anlamını değiştirmez: “kitaplar” hâlâ “kitap”tır.
Ek sırası
Kök + yapım ekleri + çekim ekleri: göz+lük+ler+im+de → “gözlüklerimde”. Önce yapım, sonra çekim ekleri gelir.
Ek-fiil
“-dir, -di, -miş, -se” gibi ekler isimleri yüklem yapar: “Hava güzeldi.” Ek-fiil de çekim ekidir.
Sınavda dikkat
- “-lık” (kitaplık) yapım, “-lar” (kitaplar) çekim ekidir.
- “Sözcüklerden hangisi yapım eki almıştır?” sorusunda anlamı değişen sözcüğü seç.
- “Yazıcı” (yapım eki -ıcı) ile “yazdı” (çekim eki -dı) birbirinden ayrılır.
Sık sorulan sorular
Yapım eki ile çekim eki arasındaki fark nedir?
Yapım eki yeni bir sözcük yapar (göz → gözlük); çekim eki ise sözcüğü cümleye bağlar ve yeni sözcük yapmaz (göz → gözler).
Gövde nedir?
Çekim ekinden önceki yapıdır; kök yapım eki aldığında gövde olur.
Çoğul eki yapım eki midir?
Hayır, çekim ekidir.
Hangi ek sözlükte ayrı madde başı olur?
Yapım eki alan sözcük ayrı madde başı olur (kitap, kitaplık).