Ses bilgisi, sözcüklerin ve eklerin seslerini inceler. Sınavlarda genellikle “hangi sözcükte hangi ses olayı vardır?” ya da “hangisi uyuma uymaz?” biçiminde sorulur.
Ünlüler ve ünsüzler
Türkçede 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) vardır. Bunlar üç ölçüye göre sınıflanır:
- Kalın – ince: Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü’dür.
- Düz – yuvarlak: Yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü; düz ünlüler a, e, ı, i’dir.
- Geniş – dar: Geniş ünlüler a, e, o, ö; dar ünlüler ı, i, u, ü’dür.
Ünsüzler sert (f, s, t, k, ç, ş, h, p) ve yumuşak olmak üzere ikiye ayrılır. Sert ünsüzleri “Fıstıkçı Şahap” cümlesiyle hatırlayabilirsin.
Büyük ünlü uyumu
Bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki ünlüler de kalın, inceyse ince olur.
çocuk (o-u, hepsi kalın) → uyar. kitap (i-a) → uymaz.
Birleşik sözcükler, yabancı kökenli sözcükler ve bazı ek-fiil/ekler bu kurala uymayabilir: “elma” (e-a) uymaz.
Küçük ünlü uyumu
Düz ünlüden sonra düz ünlü (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra ise yuvarlak-dar (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) ünlü gelir.
gözlük (ö-ü) → uyar. avukat (a-u) → uymaz.
Ünsüz uyumu (ünsüz benzeşmesi)
Sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ek “sert” başlar: kitap + çı → kitapçı, sınıf + tan → sınıftan. Yumuşak ünsüzle bitenlerde ise ek yumuşak başlar: ev + den → evden.
Önemli ses olayları
- Ünsüz yumuşaması: Sonu p, ç, t, k ile biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ olur: kitap → kitabı, ağaç → ağacı, çocuk → çocuğu.
- Ünlü düşmesi: İkinci hecedeki dar ünlü ekle birlikte düşer: ağız → ağzı, burun → burnu, gönül → gönlü.
- Ünsüz düşmesi: küçük → küçücük gibi bazı türetmelerde sondaki ünsüz düşer.
- Ünlü daralması: Geniş ünlü, “-yor” gibi eklerin etkisiyle daralır: demek → diyor, yemek → yiyor.
- Ünsüz ikizleşmesi: Arapçadan gelen bazı sözcüklerde ek alınca ünsüz ikizleşir: ret → reddetmek, his → hissetmek.
Sınavda dikkat
- “Ünlü düşmesi” ile “ünlü daralması”nı karıştırma: biri sesin silinmesi, diğeri geniş ünlünün dar ünlüye dönüşmesidir.
- Her p, ç, t, k sonu yumuşamaz: “kalem, ev, masa” gibi sözcüklerde yumuşama olmaz. Ayrıca tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaz (at → atı).
- Uyum sorularında önce kalın–ince, sonra düz–yuvarlak sıralamasına bak.