Sözcükte anlam soruları, bir sözcüğün cümledeki kullanımını belirleme üzerine kuruludur. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam kazanabilir; bu yüzden kural, cümleye bakmaktır.
Gerçek (temel) anlam
Sözcüğün akla gelen ilk, en yaygın anlamıdır. Örnek: “Göz doktoruna gitti.” (görme organı)
Yan anlam
Temel anlamla bağlantılı, ondan türemiş anlamlardır. Örnek: “İğnenin gözü çok küçük.” (delik)
Mecaz anlam
Sözcüğün gerçek anlamının dışında, benzetme veya ilgi yoluyla kazandığı anlamdır. Örnek: “Yüzü güldü.” (mutlu oldu) ya da “Demir gibi bir adam.” (güçlü).
Terim anlam
Bir bilim, sanat veya meslek dalında özel kullanımı olan sözcüklerdir. Örnek: matematikte “kök”, dil bilgisinde “ünlü”, coğrafyada “delta”. Terim anlam, genel kullanımdan ayrı, tek ve kesin bir kavrama karşılık gelir.
Eş sesli (sesteş) sözcükler
Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı sözcüklerdir. Örnek: yüz (sayı), yüz (surat), yüz (yüzmek); çay (bitki), çay (akarsu).
Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler
Yazılışları farklı, anlamları aynı ya da çok yakın sözcüklerdir: armağan – hediye, okul – mektep, söz – laf, güzel – hoş.
Zıt anlamlı sözcükler
Anlamca karşıt sözcüklerdir: ak – kara, uzun – kısa, açık – kapalı. Bir sözcüğün zıttı, cümledeki anlamına göre değişir: “Açık hava” – “kapalı hava”, “açık bir kapı” – “kapalı kapı”.
Deyimler ve atasözleri
- Deyim: Gerçek anlamından uzaklaşmış, kalıplaşmış söz öbeğidir: “gözden düşmek”, “ağzı kulaklarında”.
- Atasözü: Uzun deneyimlerden çıkmış, öğüt veren kalıp sözdür: “Damlaya damlaya göl olur.”
- Deyim bir kavramı, atasözü bir yargıyı anlatır; deyim genelde cümlenin bir parçası olur.
Sınavda dikkat
- “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?” sorusunda sözcüğün doğrudan anlamını bul, sonra o anlamda olmayan şıkkı seç.
- Terim anlam: Konu bir bilim dalıyla ilgiliyse sözcük terimdir (“kök” kelimesi matematikte).
- Eş sesliyi bulmak için sözcüğün iki farklı anlamlı cümlesini karşılaştır.
Sık sorulan sorular
Mecaz anlam nedir?
Sözcüğün gerçek anlamının dışında, benzetme ya da ilgi yoluyla kazandığı anlamdır. Örnek: “Yüzü güldü.”
Eş sesli sözcük nedir?
Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı sözcüklerdir: yüz (sayı) – yüz (surat).
Deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?
Deyim kalıplaşmış, mecaz anlamlı bir söz öbeğidir ve genellikle öğüt vermez. Atasözü ise öğüt veren, yargı bildiren kalıp sözdür.
Terim anlam nedir?
Bir bilim, sanat ya da meslek dalına özgü, kesin ve tek anlamlı kullanımdır.