Yapı bilgisi, sözcüğün parçalarını inceler. Sorular genellikle “hangisi türemiş sözcüktür?” ya da “işaretli ek yapım eki midir?” biçimindedir.
Kök ve ek
- Kök: Sözcüğün anlam taşıyan, bölünemeyen en küçük parçasıdır: göz, yaz, sev.
- Ek: Köke gelip yeni bir anlam ya da görev kazandıran parçadır.
Yapım eki ve çekim eki
- Yapım eki: Sözcüğün anlamını ve çoğunlukla türünü değiştirir; yeni sözcük türetir: göz + lük → gözlük, süt + lü, yol + cu.
- Çekim eki: Sözcüğün anlamını değiştirmeden cümledeki göreviyle ilgili biçim değişikliği yapar: ev + ler (çoğul), ev + de (bulunma), gel + di (zaman), arkadaş + ım (iyelik).
İpucu: Eki çıkarınca sözcüğün anlamı büyük ölçüde değişiyorsa yapım ekidir.
Sözcüğün yapısı
- Basit sözcük: Yalnızca köktür, ek almamıştır: çiçek, su, okul.
- Türemiş sözcük: Kök + yapım eki: gözlük, yazar, sevgi.
- Birleşik sözcük: İki ya da daha çok sözcüğün birleşmesiyle oluşur: başkent, bilgisayar, ayakkabı, gökdelen.
Birleşik sözcük “kök + ek” içeriyorsa yine türemiş sayılabilir; ancak asıl birleşme iki sözcüktür.
Sınavda dikkat
- Çekim eki aldığı için bir sözcük “türemiş” sayılmaz: “evler” türemiş değildir, çekimlidir (kök: ev).
- “Okuma” gibi fiilden türeyen sözcükler türemiş kabul edilir (oku + ma).
- Çoğu sınavda kök bulmak için eki çıkardıktan sonra kalanın bağımsız bir sözcük olup olmadığına bakılır.