Hukukun temel kavramları, KPSS Vatandaşlık’ın giriş konusudur; tanım ve ayırt etme soruları sık çıkar.
Toplumsal düzen kuralları
- Din kuralları: Vicdana hitap eder; yaptırımı manevidir (dinî).
- Ahlak kuralları: İç vicdana hitap eder; yaptırımı vicdan azabı ve toplumsal tepkidir.
- Görgü (nezaket) kuralları: Toplumsal ilişkilerde uyulması beklenen davranışlar; yaptırımı toplumsal tepki ve ayıplamadır.
- Hukuk kuralları: Devlet tarafından konulan veya tanınan, uyulması zorunlu kurallardır; yaptırımı maddidir (cezalandırma, tazminat, geçersizlik).
Hukuk kurallarının özellikleri
- Genel ve soyuttur: Belirli kişiye değil, herkese ve sürekli uygulanır.
- Yaptırımlıdır: Uyulmaması hâlinde devlet gücü devreye girer.
- Toplumsal yaşamı düzenler.
- Kamu gücüyle desteklidir, uyulması zorunludur.
Hukukun kaynakları
- Yazılı kaynaklar: Anayasa, kanun, kanun hükmünde kararname, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, tüzük, yönetmelik.
- Yazısız kaynaklar: Örf ve âdet, mahkeme kararları (içtihat) ve doktrin (hukuk bilimi görüşleri) yardımcı kaynaklardır.
- Normlar hiyerarşisi (üstten alta): Anayasa → Kanun → Cumhurbaşkanlığı kararnamesi/yönetmelik gibi düzenlemeler. Alt norm üst norma aykırı olamaz.
Hukuk dalları
- Kamu hukuku: Devletin kişilerle ilişkisini düzenler; devlet üstün konumdadır. Anayasa, idare, ceza, vergi, usul hukuku gibi.
- Özel hukuk: Eşit durumdaki kişiler arasındaki ilişkileri düzenler. Medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku gibi.
Kişilik, hak ve ehliyet
- Kişi: Hak ve borç sahibi olabilen varlıklardır; gerçek kişi (insan) ve tüzel kişi (kurum, dernek, şirket).
- Kişilik doğumla başlar, ölümle sona erer.
- Hak ehliyeti: Hak ve borç sahibi olabilme yeteneğidir. Her insan hak ehliyetine sahiptir; doğumla başlar.
- Fiil ehliyeti: Kendi fiilleriyle hak edinme ve borç altına girebilme yeteneğidir. Şartları:
- Ergin olmak (18 yaşını doldurmak) veya evlenme ile ergin sayılmak, - Ayırt etme gücüne sahip olmak, - Kısıtlı olmamak.
- Ayırt etme gücü olmayanlar, küçükler ve kısıtlılar yasal temsilci aracılığıyla işlem yapabilir.
- Kısıtlı: Mahkeme kararıyla ehliyeti sınırlandırılmış kişidir.
Sınavda dikkat
- Hukuk kuralları ile ahlak, din ve görgü kuralları arasındaki yaptırım farkı sık sorulur: hukukun yaptırımı maddidir ve devletçe uygulanır.
- Hak ehliyeti herkeste vardır (doğumla başlar); fiil ehliyeti ise ergin, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayanlarda tamdır.
- Kamu hukuku devlet–birey ilişkisini, özel hukuk eşit kişiler arası ilişkiyi düzenler.
Sık sorulan sorular
Hukuk kurallarının diğer toplumsal kurallardan farkı nedir?
Devletçe uygulanan maddi yaptırımı olması ve uyulmasının zorunlu olmasıdır.
Hak ehliyeti ne zaman başlar?
Doğumla başlar.
Fiil ehliyeti için hangi şartlar aranır?
Ergin olmak, ayırt etme gücüne sahip olmak ve kısıtlı olmamak.
Kamu hukuku hangi hukuk dallarını kapsar?
Anayasa, idare, ceza, vergi ve usul hukuku gibi dalları.