İdare hukuku, devletin yürütme faaliyetlerini düzenleyen kurallar bütünüdür. KPSS Vatandaşlık’ta idarenin örgütlenmesi ve yerel yönetimler sık sorulur.
İdarenin temel ilkeleri
- Kanunilik (hukuka uygunluk): İdare hukuk kurallarına uymak zorundadır.
- Kamu yararı: İdarenin faaliyetleri kamu yararına yönelik olmalıdır.
- Kamu hizmeti: Kamu kurumlarının ortak ihtiyaçları karşılamak için yaptığı hizmetlerdir.
- İdare, işlemlerinden dolayı yargı denetimine tabidir.
İdarenin örgütlenmesi
- Merkezî idare: Devletin başkentten yönetilen kısmıdır. Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve bunların taşra örgütleri merkezî idareyi oluşturur.
- Yerinden yönetim (yerel yönetim): Yerel hizmetlerin yerel halk tarafından seçilen organlarca yürütülmesidir.
- Hizmet yönünden yerinden yönetim: Belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere ayrı tüzel kişilik tanınmasıdır (üniversiteler, TRT, bazı kurumlar).
Mülki idare (taşra örgütü)
- Türkiye il, ilçe olarak bölünür (bazı sistemlerde bölge yapılabilir).
- İl: Mülki idarenin başı validir; valiyi Cumhurbaşkanı atar.
- İlçe: Başı kaymakamdır.
Yerel yönetimler
- Belediye: Şehir ve kasabalarda; organları belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümenidir. Belediye başkanı doğrudan halk tarafından seçilir.
- İl özel idaresi: İl düzeyinde yerel hizmetleri yürütür; organları il genel meclisi, il encümeni ve validir (vali il özel idaresinin başıdır).
- Köy: Köy yönetimi organları muhtar, köy ihtiyar heyeti ve köy derneğidir.
- Büyükşehir belediyeleri: Nüfusu belli bir sayıyı aşan illerde kurulur; 2012’den sonra büyükşehir sınırları il mülki sınırı kabul edilmiştir.
Kamu görevlileri
- Memurlar (657 sayılı Devlet Memurları Kanunu), sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler.
- Devlet memuru olabilmek için Türk vatandaşı olmak gerekir (657 sayılı Kanun).
İdari yargı
- İdarenin işlemlerinden doğan uyuşmazlıkları idari yargı çözer. Kademeler: idare ve vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri, Danıştay.
- Danıştay: İdari yargının en yüksek mahkemesi ve aynı zamanda idareye danışma organıdır.
- İdari yargıdaki başlıca dava türleri iptal davası ve tam yargı davasıdır.
Sınavda dikkat
- Vali, il özel idaresinin başıdır (yerel yönetim organı olarak), aynı zamanda mülki idarenin de başıdır.
- Belediye başkanı, muhtar → halkoyuyla seçilir; vali ve kaymakam → atanır.
- Danıştay → idari yargının tepe mahkemesi; Yargıtay → adli yargının.
Sık sorulan sorular
Mülki idarenin başı kimdir?
İlde vali, ilçede kaymakam.
Belediye başkanı nasıl göreve gelir?
Doğrudan halk tarafından seçilir.
İdari yargının en yüksek mahkemesi hangisidir?
Danıştay.
Merkezî idare ile yerinden yönetim arasındaki fark nedir?
Merkezî idare devletin başkentten yönetilen kısmıdır; yerinden yönetimde yerel hizmetler yerel halkın seçtiği organlarca yürütülür.