Anayasa’nın ikinci kısmı temel hak ve ödevleri düzenler. Sınavda “şu hak hangi maddede?” ya da “hangi hak grubundadır?” diye sorulur. Önce üç gruba, sonra madde numaralarına bak.
Hakların üç grubu
- Kişinin hakları ve ödevleri: Kişiye ait, devletin müdahalesine karşı korunan haklar (17-40. maddeler).
- Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler: Devletin gerçekleştirmesi gereken haklar (41-65. maddeler).
- Siyasi haklar ve ödevler: Vatandaşın siyasal hayata katılma hakları (66-74. maddeler).
Kişinin hakları (madde numaraları)
- 17: Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı
- 19: Kişi hürriyeti ve güvenliği
- 20: Özel hayatın gizliliği
- 21: Konut dokunulmazlığı
- 22: Haberleşme hürriyeti
- 23: Yerleşme ve seyahat hürriyeti
- 24: Din ve vicdan hürriyeti
- 25: Düşünce ve kanaat hürriyeti
- 26: Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti
- 27: Bilim ve sanat hürriyeti
- 28: Basın hürriyeti
- 33: Dernek kurma hürriyeti
- 34: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı
- 35: Mülkiyet hakkı
- 36: Hak arama hürriyeti
- 38: Suç ve cezalara ilişkin esaslar (kanunsuz suç ve ceza olmaz)
Sosyal ve ekonomik haklar
- 42: Eğitim ve öğrenim hakkı
- 49: Çalışma ve sözleşme hürriyeti
- 51: Sendika kurma hakkı
- 54: Grev hakkı
- 56: Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması
- 60: Sosyal güvenlik hakkı
Siyasi haklar
- 67: Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı
- 68: Siyasi partiler
- 74: Dilekçe, bilgi edinme ve Kamu Denetçisine başvuru hakkı
Hakların sınırlanması (13. madde)
Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
Sınavda dikkat
- “Eğitim hakkı hangi hak grubundadır?” sorusunun cevabı sosyal ve ekonomik haklardır; “seçme ve seçilme” ise siyasi haklardır.
- Din ve vicdan hürriyeti (24) ile düşünce ve kanaat hürriyeti (25) ardışık olduğu için karıştırılır.
Sık sorulan sorular
Din ve vicdan hürriyeti Anayasa’nın kaçıncı maddesindedir?
Anayasa’nın 24. maddesinde düzenlenmiştir. Düşünce ve kanaat hürriyeti ise 25. maddededir.
Çalışma hakkı hangi hak grubunda yer alır?
Çalışma ve sözleşme hürriyeti (49. madde) sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler grubundadır.
Temel hakların sınırlanması hangi maddede düzenlenmiştir?
13. maddede: haklar özlerine dokunulmadan, yalnızca kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun olarak sınırlanabilir.
Seçme ve seçilme hakkı hangi maddededir?
Anayasa’nın 67. maddesinde düzenlenmiştir; siyasi haklar grubundadır.